Txukasene toponimoa

 Donostiako toponimo honetaz lekuko bakarra aurkitu dugu, Donostiako toponimia izeneko lanetik jasoa:

Chucasene (1860, D.U.A.-D-7-1-P.).

Nahiz eta beste iturririk ez izan, toponimoa nahiko argia da, garai hartako lekukoa ongi jasorik badago. Oinarrian *Txukas antroponimoa izan daiteke, eta ondoren -(r)en + -a egitura ohikoa, nahiz eta toponimo honetan artikulurik gabe jaso.
*Txukas hipokoristikoa litzateke eta jatorrizko izena Lukas antroponimoa ongi egokitzen da. Lukas izen biblikoa ezaguna da, bere ezagutza eta zabalpena eliza kristauaren jardueragatik heldu zaiguna, Euskal Herrian lekukoak badira, XVI. mendetik gutxienez.
Aldaketa bakarra, l- > tx- bilakaera litzateke, bide hau hipokoristikoak egiteko oso arrunta da, Txeru toponimoan Txeru hipokoristikoa dago, Peru antroponimotik sortua, hasierako kontsonantea aldatu da, *Txukas antroponimoan bezala.
Beraz, nahiz eta lekuko bakarra izan, Lukas antroponimotik egindako *Txukas hipokoristikoa izango zen Txukasene toponimoaren oinarria. Horrela, toponimoa azalduta geratu da eta euskal antroponimian beste hipokoristiko bat gehiago dago, *Txukas, hain zuzen.

Txikoleta toponimoa

 Txikoleta pinudia Nabarnizen dago, Bizkaian.
Lekuko zaharrik ez dago eta horrek esan nahi du etimologiaren ziurtasuna gutxiturik dagoela, baina dagoen lekukotza urriarekin etimologia bat eman daiteke, baina hori sendotzeko lekuko zaharragoak beharrezkoak dira.
Toponimoak hiru elementu izan ditzake, txiko + ola + -eta atzizkia. Txiko, ziurrenik, erdaratik hartutako hitza da, 'mutil; txiki' esanahiarekin eta Txikoena toponimoan dagoen hitz bera litzateke, izengoiti moduan honetan ere. Badago aukera txiki izateko, orduan aldaketa txiki bat izango zen, oinarriaren azken bokala galduz, baina eskura dauden datuekin, lehenengo etimologiak ongi azaltzen du toponimo osoa.

Txonuko antroponimoa

 Antroponimo hipokoristiko hau behin aurkitu da, Arabako herri batzuen bilduma batean,
Colección Documental de la Cuadrilla Alavesa de Zuia. II. Archivos Municipales de Arratzua-Ubarrundia y Legutio liburuan dago aipatutako Txonuko A23 izeneko agirian, 1502. urtean, Chonuco de Vrrunaga.
Akatsik ez badago, izena aztertzerakoan nabarmena da bitxia dela, batez ere bukaeragatik. Baina azken zati hori ez da ezezaguna, gaztelaniazko hizkera batzuetan -uco atzizki txikigarria bada, Kantabrian ohikoa da erabilera hori, baita antroponimian ere. Hasiera zatia, txon- hori, Txoan antroponimo hipokoristikoarekin lotu beharko litzateke, Joan izenetik sortua. Liburu berean badago hipokoristiko honekin egindako izen bat, A33 izeneko agirian, 1518. urtean Choanco izeneko gizona aipatua da. Txoan + -ko egitura duena.
Beraz, Joan antroponimoaren beste hipokoristiko bat genuke, -uko atzizkiarekin egina.

Txarrena toponimoa

 Lemoako etxe honen lekukotza Nombres de familia y oicónimos en las fogueraciones de Bizkaia de los siglos XVII y XVIII liburuan dago, guztira lau dira lekukoak, XVIII. mendekoak:

Charrena [N, TO]
Charrena (la casa de) [Mendieta (uarrio de)], Lemona, a.1704, FogVizcayaMs.
Charrena (la casa de) [Urisar (uarrio de)], Lemona, a.1796, FogVizcayaMs.
Charrena (la casa inmediata tambien de) [Urisar (uarrio de)], Lemona, a.1796, FogVizcayaMs.
Charrena (la caseria de) [Goico_Vria (varrio de)], Lemona, a.1745, FogVizcayaMs.

Etxe izen askoren eite bera du, oinarrian antroponimo bat, eta ondoren -(r)en + -a. Toponimo honetan Txarra antroponimoa egokia izan liteke, edo beharbada txar soila. Izengoiti honetaz informazio gehiago aipatutako antroponimoaren sarreran dago. Bestela, Txarran antroponimoa ere izan daiteke, baina orduan hainbat aldaketa gertatuko ziren: Txarran + -(r)en + -a > *Txarranena > Txarrena, sudurkari disimilazioak eraginda.
Toponimo honek erakutsiko luke txar hitzaren erabilera antroponimian, handia ez dena baina ale gutxi batzuk utzi dituena. Ahaztu gabe aukera dagoela oinarrian Txarran izateko.

Txarra antroponimoa

 Erdi Aroko antroponimo honetaz lekuko bakarra dago, Colección Documental de la Cuadrilla Alavesa de Zuia. II. Archivos Municipales de Arratzua-Ubarrundia y Legutio liburuko A22 izeneko agirian  1497. urtean, Charra de Vlibarry.
Irakurketa okerra ez bada, analisia erraza litzateke, baina kontuan hartu beharra dago Txarran antroponimoa bazela, eta garaiko testuetan ohikoa zen sudurkaria adieraztea aurreko bokalaren gainean zeinu diakritiko bat jarriz. Txarran liburu berean agertzen da, behin baino gehiagotan, adibidez, A8 izeneko agirian 1456. urtekoa, Charran de Arçamendi.
Txarra bada, izengoititzat har daiteke, zentzu peioratiboan ezarria, ziurrenik. Besterik gabe txar eta -a artikulua genituzke izengoiti horretan.
Egun, aski bitxia da horrelako izen bat izatea, baina garai zaharretako egoera ezberdina zen, horrela, Malotegi toponimoan Malo dago, pertsona baten izena edo izengoitia zena, cf. erdarazko malo 'txar'. Gaizko antroponimoa ere izan zen Erdi Aroan, oinarrian gaitz duena. Beraz, arazorik gabe onar daiteke pertsona bat izendatzeko Txarra erabiltzea, nahiz eta egun erabilera aski bitxia iruditu.
Gizon honen izena ere bada txar hitzaren lehenengo lekukoa, Orotariko Euskal Hiztegian dagoena Etxeberri Ziburukoaren Noelak liburuan dago, 1630. urtekoa. Beraz, Arabako antroponimoak 133 urtez aurreratuko luke txar hitzaren lehenengo lekukoa.

Txarrantxola toponimoa

 Txarrantxola Debako baserria da.
XX. mendeko bigarren erdialdeko lekuko bat dago Iñaki Linazasororen Caseríos de Guipúzcoa izeneko liburuan:

TXARRANTXOLA (prop.), Lastur Goia ballara

Toponimoak bi elementu lituzke, *txarrantx(o)- eta ola. Azkena hitz ezaguna da, batez ere toponimian, baina hasierakoa, ez. Antroponimo bat izan liteke, agirietan agertu gabea, oinarrian Txerran/Txarran hipokoristikoa izango zen eta ondoren -txo atzizki txikigarria izango zen. *Txarrantxo, lehenago adierazi bezala, ez da ezaguna, baina ez litzateke inongo oztoporik sortzeko, jakinik bi elementuak ezagunak direla.
Txerran ohikoa da, baina Txarran aldaeraren lekukoren bat bada, Colección Documental de la Cuadrilla Alavesa de Zuia. II. Archivos Municipales de Arratzua-Ubarrundia y Legutio liburuko A8 izeneko agirian, 1456. urtean Charran de Arçamendi izeneko gizona aipatua da.
Txarran aldaera azaltzeko, bokal asimilazioaren ondorioa izan liteke: e-a > a-a. Fenomeno bera beste bokalarekin gertatu zen Txerren toponimoan, azken honetan /e/ gailendu zen. Baina bada beste aukera bat, eR > aR bilakaera sartaldeko euskararen ezaugarria, horrela, barri 'berri' eta garri 'gerri', bezalako hitzen bitartez ezaguna. Bata izan ala bestea izan, bi bokalak berdindu ziren Txarran aldaeran.
Beraz, Txarrantxola toponimoari esker, *Txarrantxo antroponimo hipokoristiko ezezaguna agertu zaigu, eta toponimoa bera azaldu.

Atarragorta toponimoa

 Galdakaoko toponimo zahar honek lekuko bakarra du, XVII. mendearen hasierakoa. Lekuko gehiagorik ez dagoenez, fidagarritasun osoa eman behar zaio heldu zaigun bakarrari eta hori oztopoa da. Dena den, bere bakartasunean badago ere, azalpen etimologikoa badu, ez oso korapilatua.
Lekuko hori Relación toponímica general de Galdácano izenburuko lanetik eskuratu da:

Atarragorta: 1607, sel hacia la zona fronteriza con Larrabezúa, por Artola.

Toponimoak bi zatitan bana daiteke, atarra- eta gorta, korta hedatuagoaren aldaera. Lehenego zatia iluna da, baina aldaketa bat eginez gero, gardenago agertuko da. Metatesi baten beharra dago: atarra- < *arrata-, harrate izenaren eratorpen aldaera litzatekeena.
Beraz, arrata- 'harrate' + gorta > *Arratagorta > Atarragorta. Toponimoa ziurrenik mendi aldean izango zen harrate batetik hurbil.

Txatxin antroponimoa

 Txatxin antroponimo hipokoristikoa behin baino gehiagotan agertzen da Erdi Aroko izkribuetan. Izen honi buruzko informazioa eta interpretazioa dago P. Salaberriren Izen ttipiak euskaraz liburuko 63. or.:

Martie, Martin, Martino, Martina, Matxin -> [...] Txatxin: Chachin Urragui (Arra., 1429, Crespo et al, 1996, 94, 95. or.), [...] Chachin de Ugartondo, [...] (Oñ., 1489, Zu., 1994, 34, 247, 254, 256, 261 eta 266. or.), [...] Chachin (Deba, 1525; Del Valle, 1934: 193).

Beraz, Salaberriren iritziz, Matxin > Txatxin. Lotura horretarako oztoporik ez dago, baina hurrengo mendeetako lekukoetan Txatxin ez zaio lotzen Matxin izenari, Joakini baizik. Horrela, Emiliano de Arriagaren Lexicón etimológico, naturalista y popular del bilbaino neto, 1896. urteko liburuan, 103. or.:

Chachín (Del e. Txatxin.) Familiarmente equivale al nombre de varón Joaquín.

Beste lekuko bat, XX. mendekoa, Juan San Martinen Eibar eta Elgetako toponomastika liburuko 70. or.:

TXATXIÑENEKUA
Txatxiñenekua Chachin, que significa “de Joaquín”, sito en el núcleo de casas de Urki, antiguo Urkidi. La mayoría de las mismas, junto con la ermita de San Lorenzo, han desaparecido con la construcción de la autopista.

Txatxiñenekua toponimoa azaltzeko, Txatxin hipokoristikoaren azalpena ematen du, Joakin izenean jatorria duela esanez.
Bi lekuko hauek erakusten dute azken bi mendeetan lotura egin dela Joakin eta Txatxin hitzekin, baina Erdi Aroko lekuko horietan ere lotura bera dago, edo horiek Matxin dute sorburu? Ezin ziur izan, erabileraren irizpidea kontuan hartu eta Erdi Aroan Joakin ez zen ezezaguna, baina erabilpen urrikoa zen, Matxin, aldiz, askoz gehiagotan agertzen da. Beharbada Matxin > Txatxin lotura benetakoa zen duela 500 urte, baina gero, aldaketa gertatu zen eta lotura berregin zen, Joakin eta Txatxin batuz.

Txikoena toponimoa

 Txikoena baserria Erandion dago, Bizkaian.
Lekuko zaharrik ez dago, baina izena aldatu ez bada, erraz analizatzekoa da, txiko- + -(r)en + -a. Toponimoan ez dago dardarkaririk, Barbaena toponimoan bezala, honen oinarrian Barba antroponimoa litzatekeelako.
Txiko hitza bada, baina bildutako adieren artean ez dago egokia izan daitekeena etxe izen baterako:

1 txiko.
1. (V; Lar, Izt 21r, Dv (V), Zam Voc). Ref.: A; Etxba Eib .
Potro. "Potro, caballo nuevo" Lar. "Caballito montés" Izt 21r. "Poulain" Dv. "Potro, caballito" A, que cita a fray Bartolomé. " Txikua lezkotxe saltakarixa eta egon ezindakua, saltarín e inquieto como un potro" Etxba Eib. .
Neskiaren, edo andriaren aurrian saltoka, txiko ezi bagako, edo baso asto batzuk dirurijeela. fB Olg 65. Gero beor, beoka, txiko, zaldiakaz, / mula, mando, mandako ta asto ostuakaz. AB AmaE 235. Au ikusirik belarrimotza, abiau zan bera be arrapaladan erbiaren atzian, "arrautzeak" barruan eukiriko txikua edo zaldikumia zalakuan. Kk Ab II 118.
2. "(V-m), voz con que se llama al burro pequeño" A.
[...]

Txikoena bezalako toponimoetan oinarria antroponimoa izan ohi da, edo izengoiti bat. Horregatik, beharbada egokiago da pentsatzea hemen gaztelaniazko chico 'mutil; txiki' dagoela, izengoiti baterako ona.

Giberritzaga eta Giberriza toponimoak

 Giberritzaga baserria Mungian dago, Bizkaian.
XVIII. mendeko lekuko batzuk daude Nombres de familia y oicónimos en las fogueraciones de Bizkaia de los siglos XVII y XVIII izeneko liburuan:

Guibirrizaga [N, TO]
Guiberrizaga (el molino de) [Achuri (cofradia de)], Munguia (anteiglesia de) 18.1796, FogVizcayaMs.
Guiberrizaga (la casa de) [Achuri (cofradia de)], Munguia (anteiglesia de) 18.1796, FogVizcayaMs.
Guibir(r)izaga (la casa de) [Laraudo (confradia de)], Munguia, a.1641, FogVizcayaMs.
Guibirrizaga (la casa de) [Laraudo (cofradia de)], Munguia, a.1704, FogVizcayaMs.
Guibirrizaga (la caseria de) [Achuri (cofradia de)], Munguia (anteyglesia de), a.1745, FogVizcayaMs.

Toponimoaren lekukoetan bi aldaera daude, baina Gibirrizaga erraz azal daiteke, bokal asimilazioak eraginda: i-e-i > i-i-i.
Beste aldetik, Aralarko saroien artean bazen Giberriza izenekoa, Gipuzkoako eta Nafarroako mugan, XV. mendearen lekuko batez ezaguna, Archivo Municipal de Ataun (1268-1519) liburuko 32. agirian, 1452. urtean:

... e Arbiçeta bihurdi saroea, e Hola de suso, e Uildosola en Muyneguia, e Otorgayña, e Otaydi, e Leycasobea, e Arpeloa, e Manrucicatis olaca, e Guiberriça, e Fardelus con su cueba, e Demisa, e Alçolaça, e Latosa Aystaraya, e Ollarça...

Bi toponimoetan giberri hitza dagoela ematen du:

giberri.
1. (V-m ap. A ; Añ, H).
" Giberrija, ganado lanar, ovejas, carneros, cabras, etc." Mg PAbVoc. "Cabrío" Añ. "Animal, bête" H. "Ganado lanar de cualquier edad" A.
Daukaguz larogei giberri: irurogei ardi, aari bi ta zortzi auntz. Mg PAb 109. Baña bear da gezurra / neretzeko giberria. Mg (in VMg 94; v. tbn. giberri en la misma fábula Zav Fab RIEV 1909, 33). Beiak eta giberriak nola zaitu. Ibiñ Virgil 69.
Aragi egosia, usaia ere berri; / [...] artatik sartu ditu lau libra giberri. "Vaca." Or Eus 369.
2. "(V-ger-arr-oroz-och), cabrito de más de un año. En V-m designan con el nombre de giberri todo ganado lanar que no ha padreado" A.

Giberriza toponimoan giberri + -tza genuke eta Giberritzaga izenean giberri + -tza + -aga.
Etimologia zuzena bada, giberri hitzaren lehenengo lekukotasuna 350 urtetan aurreratuko litzateke, Orotariko Euskal Hiztegian dagoena, Mogelen Peru Abarca liburuko hiztegian dagoelako, 1802. urte ingurukoa.
Aipatzeko geratzen da beste ohar bat, Bizkaiko toponimoan ere giberri dagoela, ez *gibarri. Dirudienez, giberri hitzean berri izenondoa izango zen, barri sartaldeko euskaran, baina hitz honen lekuko guztietan giberri dugu. Beharbada hitz hori sortu zenean berri > barri aldaketa gertatu gabea zen, baina hori ez da azalpen bakarra.

Usoaga toponimoa

 Usoaga Aulestiko baserria da.
XVIII. mendeko lekuko batzuk badira Nombres de familia y oicónimos en las fogueraciones de Bizkaia de los siglos XVII y XVIII izeneko liburuan:

Usoaga [N, TO]
Vsoaga (el molino de) [Ybarrola y Zetoquiz (varrio de)], Murelaga, a.1745, FogVizcayaMs.
Usoaga_Uecoa (el molino de), Murelaga, a.1796, FogVizcayaMs.
Usoaga_Goicoa (la casa de) [Cetoquiz (cofradia de)], Murelaga, a.1796, FogVizcayaMs.
Usuaga_de_Abajo (la casa de) [Murelaga (uarrio de)], Murelaga, a.1799, FogVizcayaMs.
Usuaga_de_Arriba (la casa de) [Murelaga (uarrio de)], Murelaga, a.1799, FogVizcayaMs.

Toponimoaren bi aldaera daude, Usoaga eta Usuaga, azken hau berriagoa da eta erraz azaltzen da, oa > ua bokal dismilazioaren bitartez.
Toponimoak bi elementu lituzke, uso eta -aga atzizkia. Baina oinarrian uso izen arrunta izan beharrean Usoa antroponimoa ere izan daiteke. Dirudienez, -aga atzizkia ez da erabiltzen izen animaliekin, -eta atzizkia ez bezala, erabilera honetan Akerreta eta Listorreta toponimoak badira, baina -aga atzizkiarekin sortutako toponimoak zalantzazkoak dira. Gainera, etxe izena bazen, normala da oinarrian antroponimoa izatea.
Beraz, toponimo honen etimologia emateko, Usoa antroponimoa lehenetsi beharra dago. Dena den, *Akerraga bezalako toponimoren bat balitz, onartu beharko litzateke Usoaga toponimorako aukera dagoela uso izen arrunta izateko.

Txarrabetari toponimoa

 Donostiako baserrien artean Txarrabetari izenekoa dago.
XIX. mendeko lekuko ugari daude Donostiako toponimia izeneko lanean:

TXARRABETARI: Charrabetári (1862, casa, D.U.A.-D-7-1-1), Charrabetari (1864, Casa de labor, N.P.G., 65 orr.); Txabarrategi, Txarrabatei, Txarrabategi erdikoa, Txarrateñe, Txarratain, Txarretein, Txarratene, Txarrapartei, Txalaparte, Txalapartegi, Txarratene, Txerriteyania (1989, D.U.T.B.). 64-21-2, m. F-5.
Charravetari-chiqui (1862, casa, D.U.A.-D-7-1-1).

Aldaera ugari baditu ere, lekuko zaharrenetan izen zaharra ongi gorderik dago. Lekuko berrien aldaera gehienetan hasierako zatia ongi dago baina bukaerakoa ez, ziurrenik toponimoaren barruan zegoen hitzaren ezezagutzearekin batera.
Toponimoak hitz bakar bat izango zuen, *txarrabetari, hau lekukotu gabea. Hitz horren oinarrian txarrabeta izeneko muskia tresna izango zen, arrabita ezagunagoaren aldaera dirudiena. Bukaeran, -ari atzizkia izango zen, txarrabeta + -ari > *txarrabetari. Atzizkia ikusirik, beharbada lanbide izena izango zen; beraz, etxe horretan txarrabeta jotzen zuena biziko zen, aspaldian.
Txarrabeta hitzak oso lekukotza urria du, *txarrabetari izena ez zen ezagutzen, baina toponimo honi esker hitz hauen bizitasunaz apur bat gehiago ezagutzeko aukera dugu.

Burrunzizu toponimoa

 Burruntzizuko erreka Gipuzkoako toponimoa da, Belauntza eta Ibarra herrietakoa.
Beharbada lekuko zaharrena Archivo Municipal de Ataun (1268-1519) liburuko 18. agirian, 1409-1410. urteetakoan dago:

Estos son los seles que ha el solar de Amézqueta en la sierra de Aralar: primeramente Narue, otro sel de Fagabe que se llama Veyçeguisaroea, Otocor, Olaçaualsaroea, Gorostiaga Mendocarte, Ayençagui, Guereçiola, Salin, Arreyçaga, Burunçiçu, Heçiça çahalegui.

Agiri horren kopia batean Burançiçi dago, kakografia ziurrenik.
Toponimo honetan, erreka kenduta, bi elementu daude, burruntzi hitza eta -zu atzizkia. Hitz horrek aldaera ugari baditu, tartean buruntzi:

[...]
Tr. Propio de la tradición occidental. En textos vizcaínos, y en Iztueta y Zaitegi al menos, la forma documentada es burduntzi . Los guipuzcoanos emplean burruntzi, que tbn. hallamos en el vizcaíno Otxolua. v. gerren.
1. (V-ple-oroz-arr-ger-gip, G-azp-to, AN-gip; <burun-> IC 441, 446 y Mic; -nzi Lar, Añ, Aizk (G); VocCB Dv, Hb), burduntzi (V, G; -nzi Lar, Añ, Hb), buruntzi (G-goi). Ref.: A (burduntzi, burruntzi); Arin AEF 1926, 46; Iz ArOñ (burdüntzi), To (burruntziya), UrrAnz (búrduntzixa); BU Arano 215; Etxba Eib (burduntzixa); EI 382; Holmer ApuntV I 112; Elexp Berg (burduntzi).
Asador, varilla para asar.
[...]
4. (G-goi-to-bet), burduntzi (V-gip; A). Ref.: A; Iz ArOñ (burduntzixak) .
Libélula, caballito del diablo. " Burduntzixak, libélulas" Iz ArOñ. Cf. Casve: "Libellule, maribürduntzi, mariorratz". v. andereño (2).
[...]
8. " Burduntzi, espiga dañada de trigo" A Apend.

Aipagarria da bi lekukoen arteko ezberdintasunaz, zaharra Burunçiçu da eta egungoa Burrunzizu. Dardarkaria aldatu omen da, baina hori ere ez da ziurra, Erdi Aroko lekukoaren fidagarritasuna ez da erabatekoa.
Toponimoaren esanahia ere ez da argia, burruntzi hitzaren lehenengo adiera litzateke aukerakoena, baina ahaztu gabe jarritako beste biak, nahiz eta hauetan burduntzi baino ez izan. Baina orduan, toponimoaren esanahiak azalpena mereziko luke, nola burruntzi hitza toponimo baten oinarri izatera heldu zen?
Azken ohar bat, hitzen kronologiaz, Orotariko Euskal Hiztegiko lehenengo lekukoa Ibarguen-Cachopin kronikakoa da, XVI. mendearen bukaerakoa eta ontzat hartzen badugu Ataungo agiriko lekukoa hitzaren lekukotza ia 200 urtez aurrera liteke, XV. mende hasierakoa delako.

Vallevicencio toponimoa

 Vallevicencio Aiarako aurkintza bat da.
Lekuko zaharrik ez badago ere, toponimoa nahiko gardena da, erdaraz eginik dago eta bi elementu ditu, valle 'haran' eta Vicencio antroponimoa. Izen hori latinetikoa da, euskaraz Bikendi eman zuen eta gaztelaniaz askoz ohikoagoa da Vicente, euskal lurretan ere oso ezaguna.
Vicencio ez zen ezezaguna Erdi Aroan eta Errioxako Albeldako kartularioan bada ale goiztiar bat, Vincencius abba, 924. urtekoa, 2. agirian.
Gaztelako Valladoliden bada Villavicencio de los Caballeros herria, Vicencio izenaz gain villa ere duena.

Barbaena toponimoa

 Barbaena izeneko baserria Gernika-Lumon dago. Lekuko zaharrik eskura ez badago ere, toponimoa dagoen bezala, analizatu ahal da, jakinik Barba antroponimoa izan zela euskal lurraldean ere.
Egitura nahiko argia du, Barba PI + -(r)en + -a. Batzuetan atzizkiaren dardakaririk ez da geratzen, Peritxoena toponimoan bezala, Peritxo antroponimoaz osaturik dagoelako, Nombres de familia y oicónimos en las fogueraciones de Bizkaia de los siglos XVII y XVIII liburuan aurkitutakoa:

Perichoena [N, TO]
Perichoena (la casa de), Cortezubi, a.1796, FogVizcayaMs. ./Guecho, a.1796, FogVizcayaMs.
Perichoena (la casilla de en Sangroniz), Sondica, a.1704, FogVizcayaMs.

Barba antroponimoa ez da ezezaguna toponimian, blog honetan aztertutako Barbasagasti toponimoan dago, adibidez. Sarrera horretan bada Barba izenaz informazio gehiago.

Txanponenea toponimoa

 Donostiako baserrien artean Txanponene izenekoa dago.
XIX. mendeko lekuko ugari daude Donostiako toponimia lanean:

*TXANPONENEA: Champoneenea (1841, casa, D.U.A.-B-10-II-362-2), Champonene (1841, casa, D.U.A.-B-10-II-362-2), Champanene (1860, D.U.A.-D-7-1-P.), Champoene (1860, D.U.A.-D-7-1-P.), Chanponéne (1862, casa, D.U.A.-D-7-1-1), Chanponéne (17) (1862, casa, D.U.A.-D-7-1-1), Champarrene (1862, casa, D.U.A.-D-7-1-1), Champonene (1864, Casa de labor, N.P.G., 65 orr.); Txanponene (1989, D.U.T.B.). 64-6-5, M.
TXANPONENEA: Txanponene, Txanpoene, Txanponene, Txanpuene (1989, D.U.T.B.). 64-13-4, m. G-3.

Toponimoak aldaera batzuk baditu, baina nagusia Txanponene da eta horrekin analisia egingo da. Toponimoaren bukaera aldean -(r)en atzizkia dago, jabetasuna adieraztekoa, eta oinarrian txanpon hitza. Hitz hori toponimian aurkitzea ez da ohikoa, giza ekintza baten ordezkaria da, baina Donostia bezalako hiri batean askoz errazago aurkitu litezke horrelako hitzak. Arditetxe toponimoan ardit txanpon izena dago eta hau ere Donostian dago.

Zakarro toponimoa

 Zakarro Donostiako aurkintza bat da.
Lekuko zaharragoak, XIX. mendekoak, Donostiako toponimia izeneko lanean daude:

ZAKARRO: Zacarro (1832, paraje, D.U.A.-C-5-II-1716-5), Zacarro (1835, D.U.A.-C-5-II-1715-8); Zakarro, Xakarro (1989, D.U.T.B.). 64-11-3, MM. A-3.

Toponimoak ez du aldaerarik, Xakarro izan ezik, eta beraz, Zakarro da aztertzeko izen bakarra. Zakarro hitza bada, eta toponimoan izenondoa dena egokia izan daiteke:

[...]
4. Tosco, brutal. Cf. VocNav s.v. zacarro.
Azketsidazu nire garbitasun au: aldi auetako gorputzalakeri zakarroan, ordea, garbitasunak berak keriari barkapena eskatu ta oiñetan aozpeztu bear zaio. Amez Hamlet 118.

Hitza egokia izan daiteke pertsona baten izenondoa izateko eta ondoren, bere lurrak aipatzeko. Baina beste aukera bat da, zakarro hitza lurra bera izendatzea. Lekuaren ezaugarri nabarmena izan zitekeen desatsegina izatea, aldapan zegoelako eta harriz beterik zegoelako. Beharbada inguru horretako jendeak jakin lezake izenaren arrazoia.
Zakarro hitza zakar ezagunagotik sortua da. Beste eratorri bat txakar izenondoa da, z- > tx- bilakaeraz sortua. Txakarrenea eta Txakartegi toponimoetan txakar dago.
Zakarro aldiz, bestelakoa da. Dirudienez, azken bokala gaztelaniazko -o gizonezko generokoa da, euskaraz gutxitan erabilia izan da baina ale batzuk badira, Apalo antroponimoa bezala, apal + -o dena eta Apaloberro toponimoaren oinarria dena.
Beraz, garai batean zakarro sortuko zen eta honek lortu du mendeetan irautea, gaur egun arte.

Zarmendi toponimoa

 Zarmendi Bernedoko tontor baten izena da.
Erdi Aroan bazen beste Zarmendi bat, Gasteiztik hurbil, Colección Documental de la Cuadrilla Alavesa de Zuia. II. Archivos Municipales de Arratzua-Ubarrundia y Legutio liburuan dago A32 izeneko agirian, 1518-1519. urteetan:

... e de alli yendo por el dicho termino de Larrea por el camino que ban de Lorriaga a Durana a dar a otro mojon questa junto a vna heredad de Pero Ruiz de Çaldibar, çerca del molino de Zarmendi, segund que mas largamente en el dicho escripto se contiene.

Toponimo hauek erakusten dute garai batean zahar erabilia zela izengoiti moduan, Zaarberro toponimoa bezala. Zarmendi toponimoan hasperena galdua zen eta bokal bikoitza batua zen, beraz, prozesua betea zen Hegoaldeko egungo ahoskatzearen berdina izanez.

Urdanzuri toponimoa

 Urdanzuri izeneko bi baserri daude Azpeitian, Gipuzkoan, Urdanzuri eta Urdantzuriberri.
XX. mendearen bigarren erdialdeko lekuko bat dago Iñaki Linazasororen Caseríos de Guipúzcoa izeneko liburuan:

URDANZURI (prop.) Oñatz ballara, Azpeitia

Toponimoak bi elementu lituzke, urdan- 'urdain', hau da, 'txerrizain' eta zuri. Etxe izenetan askotan gertatzen den bezala, jabe baten izena, edo izengoitia, izan zen etxea izendatzeko erabilitako izena. Kolorearen aipamena beharbada azalaren zurbiltasunari dagokio, baina hori ez da, nahitaez, azalpen bakarra.
Lekukoen zahartasuna hain txikia izanik, gerta liteke aldaketaren bat izatea eta gaur egungo argitasuna benetakoa ez izatea. Bigarren elementua zubi ere izan zitekeen, baina horretarako lekuaren ezaugarriak aztertzea egokiena litzateke, ahaztu gabe lekuko zaharragoen bilaketa.
Dena den, toponimoa zaharra da, urdain hitza ez da egun oso zabaldua, txerrizain hitzak entzute gehiago duelako.

Txankarrenea toponimoa

 Toponimo honetaz eskuratutako informazio guztia Donostiako toponimia lanetik jaso da:

*TXANKARRENEA: Chancarrenea (1814-1851, O.P.A., H-622, 13 v.), Chancarraenea/ Chacarrenea (1841, casa, D.U.A.-B-10-II-362-2), Chancarrene (1860, D.U.A.-D-7-1-P.), Chandarenene (1860, D.U.A.-D-7-1-P.), Chancarréne (1862, casa, D.U.A.-D-7-1-1), Chancarrene (1864, Casa de labor, N.P.G., 65 orr.); Txankarrene, Txankarre (1989, D.U.T.B.). 64-6-1, m.

Toponimoa nahiko egonkorra izan da eta horrek analisia errazten du. Beste etxe izen askotan bezala, bukaera aldean -(r)en + -a daude, ohikoak jabetza adierazteko. Oinarriko hitza interesgarriagoa da, txankar:

txankar.
"Hombre de pierna larga" Zubk Ond.

Hitzak oso lekukotza urria du, bat bakarra eta oso berankorra, XX. mendearen bukaera aldekoa delako. Hala ere, hitza ez dago bakarturik, zangar, zankar bezala ere ezaguna eta zango ezagunagoarekin lotua. Beraz, zankar aldaeratik txankar sortuko zen, z- > tx- bilakaera erabiliz. Onomastikan oso ohikoa da hipokoristikoak sortzeko, horrela, Txeru toponimoan Txeru antroponimoa izango zen, Peru izenetik sortua.
Txankarrenea toponimoan txankar izengoitia izango zen eta horrek atzeratuko luke hitz horren lehenengo agerpena, XX. mendearen bukaeratik XIX. mende hasieraraino.

Zaarberro toponimoa

 Zaarberro toponimoaren lekuko bakarra dago, XV. mendekoa, beraz, nahiko zaharra da. Archivo Municipal de Ataun (1268-1519) liburuko 15. agirian, 1408. urtean, Pedro Zaarberro izeneko gizona dago, Ataunen bizi zena.
Toponimoak bi elementu ditu, zahar eta berro. Lehenengoa hitz arrunta da, bestea, toponimian ohikoa da, Apaloberro toponimoan bezala.
Hasierako hitza aipagarria da, Mitxelenak Apellidos vascos liburuan Erdi Aroko lekuko batzuk erakusten ditu:

595. —za(h)ar, zar «viejo»: top. Hurizahar (Al., 1025), Zeiazaharra (Top. Nav., 144, 1032), de zeia «mercado» (Refr. y Sent.), Andere Auria Zaarra (Nav., 1085, Luchaire), Ochoa Zaarra (Legazpia, 1433). A(i)ncizar, Larrainzar, Olazarra, Zubizarreta, etc. Acaso en Belezar, Saizar. La inscripción de Lerga lleva el adjetivo a época romana: Vmmesahar.

Toponimo honek bi ezaugarri aipagarri ditu, batetik, ordena. Mitxelenaren lekukoetan zahar bigarren lekuan dago, izenondo bezala, baina Zaarberro bestelakoa da. Beraz, ez da berro zahar bat, (pertsona) zahar baten berroa baizik, izengoiti bat litzatekeelako.
Beste ezaugarri bat da bokal bikoitzarena, Hegoaldeko euskaran aldaera nagusia zar delako, Mitxelenaren lekukoetan ikus daitekeenez bezala. Dirudienez, duela 600 urteko Ataunen oraindik gordetzen zuten bokal bikotza.