Matxindo antroponimoa

 Antroponimo hori behin aurkitu da Colección Documental del Archivo Municipal de Hondarribia. Tomo IV (1499-1537) liburuko 34. agirian, 1499. urtekoan: Sab]at de Machindo, gabarrero.
P. Salaberriren Izen ttipiak euskaraz liburuan dago, 108. or.:

Matxindo (Matxin). Gaintzako 1568ko Machindo-n dago (HA.p., 2), eta Aldazko 1726ko Machindena-n ere bai, antza duenez.

Salaberrik ematen dituen lekukoak toponimikoak dira, antza. Beraz, Hondarribiko hori izan liteke lehena, nahiz eta Matxindo hori aitaren izena izan ahal.
Antroponimo hori hipokoristikoa izango zen eta egitura Salaberrik aipatzen duena izan daiteke, baina aukera ere bada bestelakoa izateko: Matxi + -ndo, azken hau atzizki hipokoristikoa da, Otsando izenean ere dagoena, Otsandola eta Otsondoa toponimoen oinarria.
Matxi litzateke Marti-ren hipokoristikoa, Matxiki antroponimoaren sortzailea, beraz, Matxi + -ndo egiturak ez luke oztopo handirik posibletzat hartzeko.

Matxiki antroponimoa

Matxiki antroponimoa hipokoristikoa da, eta Colección Documental del Archivo Municipal de Hondarribia. Tomo IV (1499-1537) liburuan dago lekuko zaharrena, Matxiki aldaeran behintzat, 59. agirian, 1500. urte ingurukoa:

... de la vna parte e de la otra parte el mançanal de Machiqui; podrá baler çinquenta florines d’oro. Viene a cada vna parte çinquenta florines.

P. Salaberriren Izen ttipiak euskaraz liburuan badago izen honetaz aipamena, eta lekuko zahar batzuk, 137-138. or.:

Matxiki, Matxike (Matxi): «a Machin de Muru e a Miguel de Aravaolaça e Joandegui de Vergaraeche e Machique Teyeria» (sic) (Legazpi–Segura, 1483, Aierbe, 1993, 35, 130. or.). Luzaiden 1726an orain ezezaguna den Machiquirena etxe izena azaltzen da, eta badaiteke hemen ere Matxiki izatea; kontuan har, edozein modutan, herri honetan Maittipi (Mari(a) + ttipi) oraino bizirik dagoela.

Hipokoristikoaren elementuak bi dira, oinarrian Matxi dago, hau Martinen hipokoristikoa da, zehatzago, Marti aldaeratik. Atzizkia -ki da, Txaxiki antroponimoan ere dagoena. Izen horren oinarria ere hipokoristikoa da, Grazia antroponimotik sortua.
Hondarribiko Matxiki da antroponimo hipokoristiko honen lehenengo lekuko zuzena, bestea, Salaberrik aipatzen duen Matxike litzateke.

Perratzallene toponimoa

 Perratzallene da Astigarragako baserri bat.
XX. mendeko bigarren erdialdeko lekuko bat dago Iñaki Linazasororen Caseríos de Guipúzcoa izeneko liburuan:

PERRATZALLENE (transf. en viv.)

Lekuko zaharragorik ez dago, baina izena erraz ulerzen da, oinarrian ferratzaile izena dagoelako, ondoren -(r)en + -a, ohikoak etxe izenetan.
Oinarriko hasierako kontsonantearen ezberdintasuna normala da, euskararen eremu handian /p/ zelako.
Egun, lanbide hori ia desagerturik dago, baina ez aspaldi, arrunta zen eta toponimo honek berresten du gertaera hori.

Eskortza toponimoa

 Eskortza izeneko bi baserri daude, Hondarribian eta Irunen. Azken herri honetan, gainera, Eskortza-Txumarra izeneko industrialdea dago.
Erdi Aroko lekuko bat dago Colección Documental del Archivo Municipal de Hondarribia. Tomo IV (1499-1537) liburuko 40. agirian, 1500. urtean, Pero Hernais d’Escorça.
Hurrengo menderako Lope de Isastiren Compendio de la historia de Guipuzcoa izeneko liburuan badago Irungo etxeen artean Escorza izeneko bat, 1625. urte ingurukoa.
Toponimo honek hiru elementu lituzke, es- 'haitz' + gogor + -tza. Ezaguna da haitz izenak toponimoan erakusten duen aldaera multzoa, batez ere lehenengo elementua dena, (h)aitz aldatu gabe: Aizpuru; Az- laburtua: Azpeitia, Azkoitia; Es- aldaera: Eskibel, Eskutxi; Ez- ere bada: Ezcaray Errioxan. Beharbada hasierako toponimoa *Eskogortza izan zitekeen baina haplologia gertatu eta bi silaba berdintsu zirenak batu ziren, Eskortza toponimoa utziz.
Bilakaera berdintsua Arizkorreta (http://euskal-onomastikaz.blogspot.com/2022/06/arizkorreta-toponimoa.html) toponimoan gertatuko zen, honetan elementuak haritz + gogor + -eta izango ziren, eta gogor hitza bi toponimoetan berdin geratu zen.

Memerea toponimoa

 Memerea da Bizkaiko Muskiz herriko auzo baten izena.
XVIII. mende bukaerako lekuko bat dago Nombres de familia y oicónimos en las fogueraciones de Bizkaia de los siglos XVII y XVIII izenburuko liburuan:

Mimerea [N, TO]
Mimerea (barrio de), Musques (San Julian de), a.1796, FogVizcayaMs.

Lekuko zaharragoak daude Dokuklik web-gunean, Euskal Autonomi Erkidegoko eliza-agiriak biltzen dituen lekuan. Agiri hauek dira, jaio, ezkontza eta heriotza agiriak, XVI. eta XVII. mendeen Memerearen lekuko batzuk daude:

Mimerea ere bada, baina lekuko bakarra dago:

Toponimo honek bi azterketa etimologiko jaso ditu, lehenengoa Fernando Fernández Palacios ikertzailearen Lengua e historia del Asón al Cadagua : (épocas prerromana y romana) tesian dago. Lekuko zaharrena ematen du eta latin etimologia bat, 1140. or.:

1031. Memerea (Musques)
IGC 61.
En un documento del año 1503 se nombra a un tal Ynigo de la Syerra de Memerea (Portugalete 2: doc.113, p. 77).
Recuerda al NP *Memoria y su derivación adjetival Memoriana, atestiguada en la Península ibérica en el Anónimo de Rávena (320).

Azkena Ander Ros Cubasen Las lenguas antiguas del Alto y Medio Nervión (2013) lanean dago, 20. or.:

Santurtziko Mamariga eta Memerea lotzen ditu, baina ez du zehaztasunik ematen.
Hemen aztergai den izena beste bide batetik azalduko da, toponimoaren bi aldaerak kontuan haztuz, Memerea eta Mimerea. Jakina, lehena zaharragoa izateaz gain, lekuko gehiago ditu.
Toponimoak bi elementu lituzke, Wimara antroponimoa eta -a artikulua. Jakina, oso agerikoa da aldaketa batzuk geratu direla, Wimara + -a > *Wimarea emango zuelako. Hasteko, Wimara antroponimoak aldaera ugari izan zituen, horrela, Kimera toponimoaren sarreran, Katalunian jasotako aldaera batzuk zerrendatu genituen: Gimar, Gimara, Gimarane, Gimarani, Gimaranis, Gimaranus, Gimare, Gimera, Gimeram, Gimerane, Guimar, Guimara, Guimarane, Guimarani, Guimera, Quimara, Quimaranne, Quimasa, Quimera, Ruimara, Rumiara, Vimara, Vimarane, Vimariani, Viumarane, Wamadrane, Wimar, Wimara, Wimarana, Wimarane, Wimarani, Wimaranne, Wimarano, Wimaru, Wimarus, Wimas, Wimasa, Wimera, Wimero, Wirmarani... Batzuk kakografiak dira, idazketa, irakurketa edo kopiaketa prozesuetan gertatutako akatsak, baina beste aldaera batzuk ahoskeraren isla zuzenak dira. Horrela, bigarren bokalean /e/ behin baino gehiagotan agertu ohi da baina aldaketa gehienak lehenengo kontsonanteari dagozkio. Toponimoaren hasierakoa azaltzeko, beharbada /w/ > /b/ aldaketa gertatuko zen eta, beraz, *Bimera bezalako aldaera batetik hasi beharko genuke. Ondorengoa erraza da azaltzen, b-m > m-m asimilazioa, i-e > e-e bokal asimilazioa eta, azkenik, aa > ea disimilazio automatikoa. Horrela, Memerea eskuratuko genuke.
Antroponimo honekin sortutako toponimoak badira euskal lurretan, Emerando, Emereta eta Imira toponimoak bezala, hauetan guztietan hasierako kontsonantea galdu zen, aipatutako Kimera toponimoan ez bezala.

Apategi toponimoa

 Apategi izeneko baserriak daude Mutrikun eta Zestoan. Mutrikun gainera, toponimo eratorriak dira, Apategiberri eta Apategizar baserriak. Azkenik, Arabako Aguraingo iturburu batek Apategi izena du.
Lekuko zaharragoak daude Dokuklik web-gunean, Euskal Autonomi Erkidegoko eliza-agiriak biltzen dituen lekuan. Agiri hauek dira, jaio, ezkontza eta heriotza agiriak, XVI. mendearen erdialdetik badira Apategi deitura duten batzuk:

Beraz, toponimoak azkeneko ia 500 urteetan aldatu gabe iraun du eta litekeena da askoz zaharragoa izatea. Apategi izenean bi elementu genituzke, azkena -tegi atzizki ezaguna eta hasierakoa apate:

apat(e).
Abad (< lat. abbatem). Se encuentra sobre todo en la toponimia: Apatamonasterio en Vizcaya, Aphat, Aphataréna arroyos de Baja Navarra, Aphat-Ospital en la misma región (en 1186 Hospitale et oratorium de Apate); v. tbn. Arzam 108: Oratorium de Apate (1194), Sancho Apate (1360) y Pedro de Çuaçti Comendador de Apathea (1257). Hay tbn. Apatenea en Navarra, nombre de una casa. Con todo, en Etxba Eib, s.v. apata, figura como voz corriente: komentu artako apata, jakintsua ei zan. v. abat, apatia.

Hemen proposatzen denaren arabera, haplologia gertatu da, hori gertatzen da bi silaba berdinak edo oso antzekoak elkarren ondoan jartzen direnean bat bakarra geratzen dela: apate + -tegi > *Apatetegi > Apategi.
Etimologia hau egokia izan daiteke Gipuzkoako toponimoetarako, baserriak direlako, baina Aguraingo Apategi iturburu bat da. Nekez izan daiteke abade edo apaiz baten bizilekua, nahiz eta ezinezkoa ez izan lehenago hor etxeren bat izatea eta gerora galtzea. Beharbada beste azalbide bat aurki liteke, apate + hegi, bestearen nahiko antzekoa. Bada beste aukera bat, apa- 'apo' + -tegi, hau da, apoen lekua, bizilekua. Horrelako animaliek ura hurbil izatea nahiago dute. Ezin ziurtasunik izan Arabako toponimoarekin, baina besteekin aurkeztutako etimologia oztoporik ez da aurkitzen.

Txarlot soroa toponimoa

 Azantzako toponimo hau behin agertzen da, XV. mendean, M. Meleroren Toponimia de Goñerri lanean, III. Onomastika Jardunaldien Agiriak liburuan bildua: Charlot soroa (1477, Prot. Asi. C..1 Nº 119). (Azanza)
Toponimoak bi elementu ditu, bukaeran soro izen arrunta eta hasieran Txarlot hipokoristikoa, nahiko ezaguna aktore baten pertsonaia izan zelako, XX. mende hasieran, Charlie Chaplin 'Txarlot'.
P. Salaberriren Izen ttipiak euskaraz liburuan, izen honen jatorria azaltzen da eta lekuko batzuk agertzen dira, 180. or.:

Txarlot (Txarles): Charlot de tardetz (“Bielenabe”, Atharratze ustez, 1377, Zier., 1994: 210), «Charlot de Beaumont, alferitz de Navarre» (Dg., 1391, Doc.Gasc.II, 230 = «Charles de Beumont, alferitz de Navarre», sic, Bai., 1394, ibid., 253). Nafar oikonimian ere azaltzen da: Charlot de arcoz (etxea?, Arzotz, 1521, J.p., 5), Charlotena (Saigots, 1619, Au.p., 2, 70, 1639, UE., 40, Eugi, 1726-27 eta egun, Muru Asterain, 1727), Charlotena (1644), Chalotena (1677), Txalo­tenea (orain, Ibarra, 2002: 503). Dauzatek (1988 [1949]: 118-119) izen frantses eta okzitaniarren hipokoristikoak zerrendatzerakoan aipatzen du Charlot.

Lekukoak ikusirik, zaharrenen artean sar daiteke Azantzako toponimoa eta, ziurrenik, lekuko toponimikoen artean lehenengoa litzateke.

Petrosolo toponimoa

 Petrosolo da Arraia-Maeztuko alor bat. XVIII. mendeko lekuko bat dago Gerardo Lopez de Gereñuren Toponimia alavesa, seguido de Mortuorios o despoblados y Pueblos alaveses liburuan:

PETROSOLO, 1733, labrantío de Cicujano.

Toponimoak bi elementu lituzke, Petro antroponimoa eta solo izen arrunta. Petro latin jatorrikoa da, eta aipagarria da oso toponimo antzekoa dagoela Araban bertan, Betrosolo. Azken toponimo honek elementu berberak ditu baina antroponimoaren hasierako herskaria ahoskabea da. Bi azalbide daude, batetik, kontsonante horrek aldatu gabe iraun zuela eta bestetik, izena egokitu zen euskaran ezpainkaria ahostunduz, Betrosolo toponimoan bezala eta gero berriz asimilatu zen, ahoskabetuz, bigarren silabako herskariaren eraginez, b-t > p-t. Fenomeno hau askotan gertatzen da, esaterako, piztu aditzean biz(i) + -tu dago, beraz, aldaketa izan zen biztu > piztu.

Lubeltzaberri toponimoa

Lubeltzaberri da Errenteriako baserri bat. Errenteriako udalaren web-gunean Lubeltzaberri izenaren lekuko zaharrak daude, XIX. mendearen erdialdetik:

Lubeltzaberri 1861
Lubelzaberri 1862
Lubelza-berri 1869
...

Gainera, Lubeltzazarra baserria bada, eta honen lekukotza askoz antzinagokoa da:

Lubelça 1549
Lubelza 1762
Lubelza 1770
...

Lubeltza-zarra izenaren lehenengo lekukoa 1861. urtekoa da eta laster nagusitu zen, nahiz eta gutxitan Lubelza ere izan. Ziurrenik urte horietan Lubeltzaberri eraiki zuten eta bereizteko, Lubeltza zenari zahar gehitu behar zioten.
Toponimo honen lekuko zaharrago bat dago Colección Documental del Archivo Municipal de Hondarribia. Tomo IV (1499-1537) liburuko 65. agirian, 1513-1519. urte tartean:

Yten paresçe por otra çedula que dieron a Martin de Lubelça, vecino de la Renteria...

Lubeltza toponimoak hiru elementu lituzke, lu- 'lur', beltz eta -a. Orotariko Euskal Hiztegian lur beltz hitz elkartua dago, lekuko batzuetan lubeltz bezala dago:

LUR BELTZ
40.1
a) (AN-5vill; Hb, T-L; l. baltz V-gip, lubeltz G; Hb, Casve). Ref.: A (lubeltz); Caro CEEN 1969, 218; Etxba Eib (lur-baltza); Elexp Berg (lur baltz) .
No incluimos aquí los ejs. en los que beltz aparece como epíteto Tierra rica en humus. "Tierra negra" A. "Terreau" T-L. "Tierra vegetal [...]. Lorendako, kiñarra azpiko lur-baltza onena" Etxba Eib. "Se consideran [...] fuertes las 'tierras negras', lurbeltzak " Caro CEEN 1969, 218. "La tierra negra, con mucho humus, la mejor para la agricultura" Elexp Berg.
Lur belzak ekharzen du bihi eta berze onik asko, eta xuria ezta on. Volt 136. Lur beltzak gari obea. Or Mi 6. Golde-muturra errex sartzen den lubeltz gizenak, lur arroak alegia. "Nigra [...] terra" . Ibiñ Virgil 86. Begi ukaldi batez ikusi diteke lur beltza zein den. Ib. 87.
40.2
"Donde menos se espera salta la liebre, lur beltxak ogi txuria (AN)" Aq pág. 63 (v. tbn. lur beltz en el mismo refrán en Inza NaEsZarr 65 (G-nav) y 1419 (AN-ulz)).).
40.3
"Aizkoriala, aizkoria lurra o lurbeltxa es una tierra negra áspera al tacto y dura, pero que se desmenuza por sí a la inclemencia" Ensayo 26. " Lurbeltz, marga de arcilla (Peñaflorida)" Garate Cont, RIEV 1934, 5.
40.4
"Aceche <az->, especie de tierra negra, lubeltza, lubaltza " Lar.
40.5
b) "(Sal, S), paraje del cual ha desaparecido la nieve" A. v. lurbel.

Errenteriako toponimoan aldaera zaharragoa dago, oinarriko lur hitzaren lu- aldaera dagoelako, Lunarrutua toponimoan bezala. Dirudienez, garai batean *lubeltz izena bazen, baina gero lur beltz hitz elkartu gardenak ordezkatu zuen.

Elketa toponimoa

Elketa da Urnietako baserri baten izena.
XX. mendeko bigarren erdialdeko lekuko batzuk daude Iñaki Linazasororen Caseríos de Guipúzcoa izeneko liburuan:

ELKETA (prop.), Ergoien ballara

Herri horretan daude toponimo eratorri batzuk, hauek baserriak ere:

ELKETAZABAL AUNDI (prop.)
ELKETAZABAL TXIKI (prop.)
ELKETAZABAL ZAR (prop.)

Azkenik, aipatutako liburuaren arabera, bazen beste baserri bat izen horrekin Hernialdeko herrian:

*ELKETA (prop.)

Toponimoak ez du zailtasun handirik, bi elementuz osaturik dago, bukaerakoa -eta atzizkia eta hasierako elge izena, elke aldaera zaharrena duena. Blog honetan lehenago agertu da hitz hori elge aldaera duena, Elgorri eta Elguen toponimoetan bezala. Erkuden toponimoan elke aldaera izan zen, Elketa izenean bezala.
Oso toponimoa antzekoa da Elgeta herri izena, honetan elge da oinarria. Bi aldaerak agertzen dira euskal toponimian eta badakigu zaharrena elke dela. Beharbada horrek adieraz dezake aldaera hori dutenak toponimo zaharragoak direla, baina badago beste azalbide bat, leku batzuetan elke aldaera zaharrak gegiago iraun zuela. Oraingoz, ez dago datu nahikorik erabakitzeko, elge hitza galdurik dagoelako, dirudienez.
Ezin da ahaztu toponimoa asimilazio baten ondorioa izatea posiblea dela: g-t > k-t. Toponimoaren lekuko zaharrek argia eman lezakete.

Amarrandegi toponimoa

Amarrandegi da Segurako etxe bat, izen lehenetsia Iñudetxikinea dela. Lekuko zaharrik ez dago, baina toponimoa azal daiteke, aldaketa txiki bat beharrezkoa bada ere.
Toponimoak bi elementu lituzke, azkena -tegi atzizkia da, ohikoa etxe izenetan. Interes handiena duena, baina, hasierakoa da, hamarren izena delako:

hamarren.
1. (V, G, AN, L, BN; Lcc, SP, Ht VocGr 346, Lar, Añ, Dv, H (amarren V, G)). Ref.: A; Iz ArOñ; Elexp Berg.
Diezmo. " Hamarrenak, dîmes" SP. "Diezmos, amarrenak", "dezmar, amarrena emon" Lcc. "Dezmar, amarrendu, amarrenak eman ", "diezmo" Lar (tbn. Añ). "Dîme" Dv, (que cita a Etcheb[erry])H. "Amarrenak eta primiziak, diezmos. Amarrenak eta primiziak entregau biar izaten zittuan orduan. Espoloian bizi zan bat amarrenak pagatzen ezittualako etxuan ezkondu nai izan abadiak " Elexp Berg. v. dekuma, detxema.

Toponimoan gertatutako aldaketa bakarra asimilazio bokalikoarena izan da, a-a-e > a-a-a. Beharbada aldaketa erraztua da zerga hori desagertua delako.
Toponimoaren esanahia zehazte aldera, izan liteke hamarrenak biltzen zituenaren bizilekua, hamarren-gizon izena zuena:

HAMARREN-GIZON ((V-gip ap. A)). "Alguacil que en otro tiempo recogía los diezmos" A. "Erderazko alguacil esateko berba asko daukaguz: amabia ta merinoa (Gipuzkoako Goierrin), amar-gizona (Aramaio-aldean), amarren-gizona (Oñatin bertan), [...]" A Ezale 1897, 62n. v. amabi, HAMAR-GIZON.

Emaldia toponimoa

 Emaldia da euskararen sartaldean agertzen den toponimoa, Diman auzo bat da, Zeanurin bi baserri izen: Emaldia eta Emaldibekoa, Lemoan larre bat eta Garaiko herrian Emaldia izeneko baserria dago.
Lekuko zaharragoak daude Dokuklik web-gunean, Euskal Autonomi Erkidegoko eliza-agiriak biltzen dituen lekuan. Agiri hauek dira, jaio, ezkontza eta heriotza agiriak, XVI. mendearen erdialdetik ugariak dira Emaldi deitura dutenak:

Toponimoa, beraz, egonkorra izan da azken 500 urteetan gutxienez. Gainera, nabarmena da erabil eremua sartaldekoa dela.
Analisi etimologikoari dagokionez, emaldi hitza bada:

emaldi.
1. Entrega, distribución.
Sari emaldia egingo da otsaundiarekin (Donostia, 1880). JFlor. Arratseko zortzietan izango da [...] moldaeren irakurtza eta sari emaldia (Donostia, 1897). JFlor.
2. Fruto, producto.
Or, nun diran zure elearen / emaldi bigunak banaturik. Elizdo EEs 1928, 5.

Hitzaren erabilera urria eta berantiarra da, beharbada neologismoa zelako. Hala ere, hitza izango zen garai batean, sartaldean. Hitzaren oinarria eman aditza izan zitekeen, baina ziurrenik egokiagoa da emari izen eratorria:

emari.
Dádiva, regalo, don. v. emai.
Tr. Documentado en algunos autores de la segunda mitad del s. XX. En DFrec hay 8 ejs.
Zuek, gaiztoak izan arren, semeei emari onak ematen badakizute. Ol Mt 7, 11. Ikasi dut, ene Iainko, emaria ta zitua bereizten: Emaria bearretan dagonari eman oi zaion gauz emana bera da. "Datum et fructum". Or Aitork 412s. Emari bakarra ta aldaeziña biurtzen du arek [eriotzak] jaiotzeak eskeintzen digun aukera. Txill Let 128. Ene baitan beti arkituko ditu Phebuk nai lituken emariak. Ibiñ Virgil 39.

Bilakera horrela izango zen: emari > emal- (cf. euskara > euskal-) + -di > emaldi. Ziurrenik izendatutako lekuetan lurraren oparitasuna handia zelako.

Eguneraketa (2023-11-28):
Bildutako toponimoaren lekuko zaharrena 1553. urtekoa bazen ere, badago beste bat XV. mende hasierako, Leintz haraneko mugarriztatze batekoa, 1406. urtekoa, 1622. urteko kopia batean jasoa. Horrek ia 150 urtez aurreratuko luke toponimoaren agerpen data.

Orosiñeta toponimoa

 Orosiñeta da Zegamako tunel baten izena.
Lekuko zahar bat dago, 1802. urteko agiri batean, horretan Orosineta aipatua da. Aldaketa bakarra, beraz, sudurkariaren sabaikaritzea izan da.
Toponimoak ez du zahartasun handirik erakusten agirien bitartekoaz, jakina, baina dagoen bezala analiza daiteke, jakinik duela 200 urte izen bera zuela. Toponimoak hiru elementu lituzke, or 'txakur', osin eta, azkenik, -eta atzizkia. Or ez da egun hitz ohikoa inguru horretan baina garai batean hitz honen erabilera orokorra izan zen, baina Bizkaian ere:

Ogia lenago ora baño. RS 86
Ora otsoen lagun. RS 347

Egia da hasierako elementuaren laburtasunak ziurtasuna apaltzen duela, beste hitz baten aldaera, laburketa bat gerta zitekeen, baina eskura dauden datuekin, hau da azalpen betegarriena.

Luberaburu toponimoa

Luberaburu da Errenteriako baserri bat.
Lekuko zaharrena 1846. urteko Luberaburu da, baina badago oso toponimo antzekoa, Luberacogaña, 1791. urtekoa. Toponimoa gure egunetara arte heldu da aldatu gabe eta, beraz, Luberaburu izenarekin hasi behar da analisia.
Toponimoak bi elementu lituzke, lubera- eta buru. Azken hau ez da zaila aurkitzea toponimian, horrela, Salburua toponimoa. Ziurrenik mugako leku bat edo gorago zegoena adieraz lezake. Hasierakoa ilunagoa da, lubera- ezezaguna. Ez dago, esaterako, Orotariko Euskal Hiztegian, baina bai lur beratu hitz elkartua:

LUR BERATU ((VocBN Dv y A)).
"Terre labourable" Dv. Cf. Ht VocGr 434: "La terre trempée, lurra beratua".

Elkartu honetan lur izena eta beratu aditza batu dira, baina lubera- ezberdina da, lur ez dago osorik, azkeneko kontsonantea galdu duelako, baina hori normala da hitz elkarketan, horrela, Lunarrutua toponimoan hasierakoa ere lu- 'lur' izan daiteke.
Beste elementua, bera 'bigun' izenondoa izan liteke, beratu aditzaren oinarria. Azken batean, kontzeptu bera esateko, egun lur beratu hitz elkartua dago eta garai batean *lubera hitza izan zitekeen, Luberaburu toponimoari esker ezaguna.

Lopezabaloaga toponimoa

 Toponimo hau behin baino ez da agertzen, lekuko bakarra bada ere, nahiko zaharra da eta toponimoaren elementuak nahiko argiak dira. Ez da aldaketarik gertatu eta, beharbada, zailtasun bakarra litzateke erdiko elementua, Zabalo izengoitia.
Aipatutako lekukoa Colección Documental del Archivo Municipal de Lequeitio. Tomo IV. (1514-1520) liburuan dago, 225. agirian, 1514. urtean:

E luego, yncontinente, yendo los dichos partidores onbres vuenos en vno con las dichas partes, pusyeron desde la orilla de Leyave, donde se parte lo de la dicha villa e las dichas anteyglesias con los caseros de la dicha anteyglesia de Yspaster, hasta donde se parte el monte de la dicha villa e de las dichas anteyglesias e Açiro fasta el alto del enzino que esta en Lopeçabaloaga, e dende a vna aya, e el dicho ençino queda para anvas partes, e desde la dicha aya fasta donde esta vn monton de piedras, donde esta el mojon de entre los de Açiro e Lequetio que esta sennalado con vna crus...

Toponimoa, lehenago adierazi bezala, hiru elementuz osatutakoa da, Lope antroponimoa, Zabalo izengoitia eta -aga atzizkia, normalean ugaritasun adiera duena baina hau bezalako toponimoetan lekuzko adiera du, lekua edo lur eremua.
Zabalo arrain mota bat da, baina toponimo honetan izengoitia da zabal izenondotik sortua eta -o atzizkiarekin gizonezkoentzat erabilia. Zabalo izengoitiaz informazio gehiago Zabaloenea eta Zabalonea toponimoen sarreran dago. Horiek ez dira izengoiti horrekin sortutako toponimo bakarrak, Zabalotegi toponimoen oinarrian ere bada.

Ortilopitza toponimoa

 Ortilopitza da Sarako etxe baten izena. Toponimo honen lekuko zaharrenak XIX. mendekoak dira, Euskaltzaindiaren EODA datu basetegitik eskuratuak:

Ortholopitzbeherea (1839)
Ortholopitzgaina (1839)
Ortolopitz-beheria (1962)
Ortolopitzgaina (1962)
ortilopitza (-a) (2006)
ortilopitza (-a) (2008)
ortolopitz (2005)

Lekuko guztiak jarri dira bilakaera erakusteko. Horrela, bi mendetan toponimoa Ort(h)opitz izan zen baina XXI. mendean Ortilopitza agertu da eta hori da izen arautua.
Egungo aldaera arautua soilik ezagutuko balitz analisi erraza izango luke, Orti PI + Lopitz patronimikoa eta -a artikulua. Baina lekuko zaharrek hipotesi hori deusezten dute.
Hemen aurkeztuko den etimologiak aldaketa batzuk beharrezkoak ditu, baina horrela izena osorik azalduta gertatuko da. Hasteko, aldatu behar den elementu bakarra hasierakoa da, antroponimoa. Orti izan beharrean Bertol(o) izango zen, Bartolome ezagunaren aldaera laburtua, Bartolo ere bada, eta bere hipokoristiko batzuk toponimo sortzaile izan dira, Bartolotxonea eta Bartolotxuena toponimoak bezala.
A. Irigoienek bere Pertsona izenak euskaraz nola eman liburuan Erdi Aroko lekuko ugari eman zituen, Bartolomerenak eta bere eratorrienak:

1.27. BARTHOLOMEO (Leiç.), BARTHOLOME, BARTOLO (euskaldunen artean zahar arrunt laburtua)
[..]
Ikus XIV menderako BERTHOLOMEO, BERTOLOMEY (dobletea), BARTOLO, eta MARTHOLO, BERTOLO, BERTOLOT, BERTOLOTA, BERTHOLOMEA, azkenengo biak emakume-izenak, BERTOLON / BERTULON / BARTULON, BERTOL, Nafarroan: Bertholomeo Johan, (1366, PN-XIV, F.Est., 604 orr.); Bertolomey, (1350, PN-XIV, L.Mon.Est., 329 orr.), Sartaguda-n; Bartolo Ordina, (1330, PN-XIV, F.Est., 291 orr.), Artaxona-n; Martholo d’Arruaçu, (1366, PN-XIV, F.Pamp.-Mont., 608 orr.), Esteilla-n (48); Bertolo Cualet; Bertolo Somberria, (1330, PN-XIV, F.-Est., 294-295 orr.), Artaxona-n; Bertolot, fijo de Bertolomeo, (1330, PN-XIV, F.Est., 259 orr.), Sant Adrian-en; Bertolota, fija de Gil Pardo, (1330, PN-XIV, F.Est., 240 orr.), Beruinçana-n; dona Bertholomea de Calchetas, con sus fillos, (1366, PN-XIV, F.Tud., 440 orr.), Tudela-n; Bertolon, yermo de Sancho Surra, (1330, PN-XIV, F.Est., 299 orr.), Artaxona-n; Bertulon, su cuynado; Bartulon, su yermo, (1330, PN-XIV, F.Est., 298 orr.), Artaxona-n; Bertol, fi de Pero Martiniz, (1350, PN-XIV, L.Mon.Est., 328 orr.), Sesma-n; Berthol [sic], (1366, PN-XIV, F.Est., 599 orr.), Azedo-n.

Proposatutakoa zuzena bada, aldaketa batzuk gertatuko ziren toponimoa papereratu baino lehenago. Toponimo zaharrena Bertol(o) + Lopitz bazen, *Bertolopitz bezala sortuko zen, haplologia gertatuko zen antroponimoaren azken silaba eta patronimikoaren lehenengoa elkartzean. Ondoren bokal asimilazioa izango zen, *Bortolopitz, e-o > o-o, asimilazio honen hainbat ale ezagunak dira Pirinioz iparraldeko euskaran, hogoi '20', esaterako. Azkenik hasierako kontsonantzea galduko zen, batzuetan gertatu ohi da bo- hasierako hitzekin. Horrela, Ort(h)olopitz agertuko zen, eta izen horrek gerora aldaketa bat ere ezagutuko zuen, herri etimologiaz beharbada.

Artzanburu toponimoa

 Artzanburu da Legazpi eta Oñatiren arteko haitz baten izena. Lekuko zaharrik ez dago, baina toponimoa, aldaketarik jaso ez badu, azaltzeko erraza da. Toponimoak bi elementu lituzke, artzan- 'artzain' eta buru. Ez dago argi buru hitzaren esanahia, izan liteke leku garai izateagatik izena jasotzea, baina beharbada haitzak artzain baten burua irudika lezake.
Toponimoa zaharra izan daiteke, lehenengo elementua artzan- delako eta ez artzai(n). Ziurrenik egun eratorpen aldaera modu hau ahozko euskaran galdurik dago.

Zarikete toponimoa

 Zarikete da Bizkaiko Turtzioz herriko haitz muturra.
Lekuko zaharragoak daude Dokuklik web-gunean, Euskal Autonomi Erkidegoko eliza-agiriak biltzen dituen lekuan. Agiri hauek dira, jaio, ezkontza eta heriotza agiriak, XVII. eta XVIII. mendeetan lekuko batzuk daude:

Baina Zariketi aldaera ere bada eta aipatutako web-gunean aurreko mendetako lekuko batzuk daude:

Datak kontuan hartuz, Zariketi zaharragoa da, baina ez urte askorengatik. Zariketeren lekukoak ere ugariak dira, baina Zariketirenak gehiago dira. Bide batez, Zariketaren lekuko bat dago, XVII. mende bukaerakoa:

Hiru aldaera daude, baina azkena bakarra denez, jatorrizkoaren lehian bi izen ditugu, Zarikete eta Zariketi. Dirudienez, lekukoen jatorria bilatuz, Zariketi Zallako aldaera da eta Zarikete, Sopuertakoa. Kontuak eginez, Zariketi gehiagotan agertzen da eta zaharragoa da, baina ez bestea baino askoz zaharragoa. Beraz, lehentasuna Zariketik izan beharko luke eta egungo izena azaltzeko, -i > -e erdararen joera aipatu beharko litzateke. Baina izenak euskararen antza du eta horrek azalpen luzea eskatzen du.
Toponimoaren oinarrian zarika hitza egon daiteke, zuhaitz baten izena. Ondoren -eta atzizkia izango zen eta sortutako toponimoa Zariketa izango zen. Baina toponimoak aldaketa batzuk jasan zituen, aldaketa ezohikoak. Batetik bukaerako bokala aldatu zen, aldaketa bera Zubiete toponimoan ere gertatu zen, beharbada beste toponimo batzuetan aldaketa hori gertatu zenean, Zariketari ere gertatu zitzaion, eta Zarikete sortu zen. Ondoren, lehenago adierazia izan da -i > -e joera dagoela gaztelaniaz, horrela, euskal toponimo batzuk aldatu dira, beharbada ezagunena Oñati da, erdaraz Oñate dena. Beraz, Zarikete bazen eta gerta likete hiztunek jakitea toponimo batzuetan aipatutako aldaketa gertatzen zela eta orduan, jatorrizko zena berreskuratu nahi zuten, lehenago ez zen Zariketi sortuz. Horri hiperzuzenketa deitzen zaio.
Aipatu gabe geratu da zarika hitzaren eremua ez dela sartaldea, aitzitik, zarika ezaguna da sortaldean eta erdialdean. Hala ere, litekeena da hitza behin euskararen eremu osokoa zena baina gero sartaldean galdu zela, baina egoera zaharraren erakusle, bakarbada bakarra, Zarikete toponimoa da.

Eguneraketa (2025-06-13):
Sarreran proposatu genuen jatorrizko izena Zariketa zela eta horren lekuko bat dago Archivo Foral de Bizkaia Sección Municipal. Documentación Medieval (1326-1520) liburuaren 10. agirian, 1415. urtean:

... y por la era de Sagarminaga fasta el arroyo que viene de Gallarega, arroyo fasta el camino que baja de Minaur al sel de Zaoqueta, en la qual instancia de camino e arroyo dijeron que pusieron mojon Juan Lopez de Maruri, alcalde de Salzedo, vezino de Zalla, y Sancho de Gue es, procurador del concejo de Gue es, e Juan de Llano y Fortun Yva ez de Solarrate, vezinos de Oquendo; y dende en adelante en el dicho camino que pusieron mojon en Lucobieta estos sobredichos monbrados, y otro mojon y dende adelante el camino siguiente que pusieron otro mojon sobre el sel de Zariqueta e que llega este termino a una piedra vlanca que aze entre Caneta y Ercudui, y de Ercudui al arroyo de Araneta que llega a la agua mayor al canpo de Lararrieta, mas abajo de Sodupe.

Testu berean, Zariketaz gain, Zaoketa aipatzen dute, beharbada toponimo bera. Hala balitz, kakografia gertatuko zen. Agirian aipatzen diren toponimoak inguru horretakoak dira eta horregatik sinestekoa da egungo Zarikete ere aipatua dela. Hala izan bazen, toponimoaren lehen data ia 250 urte aurreratuko litzateke eta gainera, proposatu den etimologiarekin bat egingo luke.

Ergezabal toponimoa

 Ergezabal izeneko etxe bat dago Mungian, Bizkaian.
Toponimoa ez da berria, XVII. mendean bazegoen Ergezabal deitura, Nombres de familia y oicónimos en las fogueraciones de Bizkaia de los siglos XVII y XVIII izenburuko liburuan agertzen den bezala:

Erguezabal [N, NO]
Ergueçaual (Hortuno de), Muxica, a.1641, FogVizcayaMs.
Ergueçaual (Juan de), Muxica, a.1641, FogVizcayaMs.

Toponimoa azaltzeko aldaketa bat beharrezkoa da, disimilazio bat, atzeranzko urratsa eginez, toponimoaren elementuak argi geratuko dira. Beraz, Ergezabal < *Elgezabal bilakaeran bi elementuak elge eta zabal litzateke. Elge izenaz informazio zabala Erkuden toponimoaren sarreran. Bide batez, toponimo honetako albokoa ere dardarkari bihurtu zen, baina asimilazioagatik izan zen.