Zorrostarriaga toponimoa

Lekeitio aldeko toponimo hau Colección Documental del Archivo Municipal de Lequeitio. Tomo IV. (1514-1520) liburuaren 225. agirian dago, 1514. urtean:

X. E luego, yncontinente, en presençia de nos, los dichos escriuanos, e testigos de suso nonbrados, estando presentes las dichas partes, los dichos partidores onbres vuenos dixieron que lo otro que quedaba por echar suertes de los dichos montes avian apeado e sorteado e sennalado; en que el dicho sennor pariente terçero lo confirmo e echo suertes, en que cupo a la dicha villa e vesinos e moradores della los montes vaxeros que se llamavan Vallesteguiguchia e Gurvistia, e dende avaxo, commo va el arroyo, hasta la casa e caseria de Ycaran hasta partir con los de Amoroto e Ycaran; e cupo a las dichas quatro anteyglesias e vesinos della los montes llamados Çentada, fasta el arroyo que deçiende hasta el arroyo de Çorrostarriaga, e mas las partes de los montes de Laçurica fasta la juridiçion de Avleztia e Guiçaburuaga...

Toponimoak bi elementu ditu, bukaeran -aga atzizkia eta hasieran zorroztarri hitz elkartua, zorrotz edo zorroztu eta harri hitzez sortua. Berriro ere, toponimo honek hitz honen agerpena aurreratu luke, lehenengo lekukoa Landucciren hiztegikoa zen, 1562. urtekoa, zorraztarri aldaera darabilela.

Mardoena toponimoa

 Arrasateko etxeen artean Mardoena izenekoa izan da eta horren gaineko informazioa Arrasateko toponimia liburuan dago, 149. or.:

Lekukoek bi mende hartzen dituzte eta hiru aldaera ezagutzen dira, Mardoena, Marduena eta Mardona. Zaharrena Mardoena da eta hori izango da etimologia bilatzeko abiaburua. Toponimoaren bukaeran etxe izenetan ohikoak diren -(r)en + -a daude. Oinarrian izenondo bat dago, mardo. Adiera egokiena, beharbada, bigarrena litzateke:

2. (V, Sal, S, R; Añ, Izt, Dv (V), H, Zam Voc), mardu (Dv (V), H). Ref.: A; EI 13; Iz UrrAnz, ArOñ; Etxba Eib; Elexp Berg.
(Ref. a seres animados).Lozano, gordo, rollizo, robusto.
[...]

Hitz honen lehenengo agerpen idatziak eta toponimoarenak garaikideak dira eta aipatutako adieran lehenengoa litzateke.
Ziurrenik mardo izenondoa izengoiti bihurtu zen eta horrela igaro zen etxe izen baten oinarria izatera.

Urgozoaga toponimoa

 Urgozoaga izeneko bi baserri daude Bizkaian, Amoroton eta Munitibar-Arbatzegi-Gerrikaitzen. Amoroton, gainera, Urgozoaga iturria ere bada:

Amorotoko toponimoaren lekuko zaharrena izan daiteke Colección Documental del Archivo Municipal de Lequeitio. Tomo IV. (1514-1520) liburuaren 225. agirian, 1514. urtean dagoena:

... e la otra terçia parte de haza Gorosolay e Amoroto a las dichas quatro anteyglesias, en vno con el monte llamado Vrgoçoaga, lo que esta por cortar. E el dicho sennor pariente terçero lo confirmo e loo e aprobo por vueno; e las dichas partes consentyeron e pedieron testimonio.

Leku izen honek ez du zailtasunik, alde batetik -aga atzizkia ezaguna dago eta bestetik, oinarrian, ur gozo hitz elkartua:

UR GOZO. a) Agua agradable, placentera, refrescante.
Argi ederra, iturri ugaria, ur gozo bizia. Cb EBO 36. Espiritu Santuaren ur gozo ta argitasunak. AA I 595. Ur gozo ugariak eman zituen iturri bat. Lard 98. Ez diat nik uste Etxe-alain atsegin lezakela, pago zar onen itzalean baño obeki, eta ur goxoagorik eran ere or altz tartean dagoan iturrian baño. Apaol 44s. Ene arima zaurthuarengana [...], ur gozoa lur agortuaren gainera [...] bezala. Arb Igand 159. Ur gozoari nahasiz, nigar [...] garbienak. Ox 73. Iturri oneik neure bijotza / ur gozoz asetu eusten. Enb 85. Ollasko-iturriko ur gozotara. NEtx Antz 153. Ain ur gozoa ere! Anab Poli 106.
b) Agua dulce.
Ur gozo, ibai ta iturrietako neskatx babesleak. Ibiñ Virgil 50n. Ur goxoetan garbitu oi ditute artaldeak. Ib. 103. Xantoko ur gozoetan. "Dulces aguas". Berron Kijote 199. Ezta iturri gaziak ere, ezin dezake eman ur gozorik. IBk Iac 3, 12 (Lç ur geza).

Urgozo toponimoa bada Bizkaian, Abadiñon, Barakaldon eta Barrikan erreka izena da eta Ean iturria. Azkenik, Barakaldon auzo izena ere bada.
Urgozoaga toponimoak urte asko aurreratzen ditu ur gozoren agerpena, Orotariko Euskal Hiztegian bildutako lehenengoa Kardaberatzen Eusqueraren Berri Onac liburukoa da, 1761. urtekoa. Beraz, ia 250 urteko aurrerapena litzateke.

Ararrizaga toponimoa

 Lekeitio aldeko toponimo hau lau lekuko zaharren bitartez ezaguna da, guztiak daude Colección Documental del Archivo Municipal de Lequeitio. Tomo IV. (1514-1520) liburuaren  228. agirian, 1514. urtean:

... teniendo e poseyendo el dicho conçejo e vniversidad e vesinos de la dicha villa por suyo e commo suyo (interlineado: propio) el termino e monte llamado Ararriçaga, ques en Vallestegui, que cuyos aladannos son notorios y confinan por vna parte con los terminos e montes de Marquina e por la otra parte el monte de Anparan...
[...]
... en quebrantamiento de los dichos terminos e monte suyo e de la tierra del, entraron en el dicho monte de Ararriçaga, de suso deslindado, por lo talar e destruir e asy talaron e cortaron muchos arboles
[...]
II. Yten, sean preguntados sy han notiçia e conosçimiento del monte llamado Ararriçaga, ques en Vallestegui, e de sus terminos que confina por vna parte con los terminos de Marquina, e por la otra con el termino llamado Anparan.
III. Yten, sy saben, cren, vieron, oyeron dezir quel dicho monte e terminos de Ararriçaga, de suso deslindado, es e son del dicho conçejo e vniversidad e vesinos de la dicha villa de Lequetio...

Antza denez, toponimoa ez da gure egunetaraino heldu baina dauden lekukoak nahikoak dira analisia egiteko. Toponimoa luzea da, bost silaba ditu eta horrek esan nahi du elementu bat baino gehiago daudela. Bukaeratik hasieraraino azalduz, azkenenan -aga atzizkia dago eta aurrerago beste atzizki bat, -tza. Hala bada, hasierakoa geratzen da azaldu gabe, ararri-. Beharbada harea-harri hitz elkartua da:

HAREA-HARRI (arearri V ap. A Apend y Etxba Eib; Darric ap. DRA), ARENARRI (V-gip ap. Iz ArOñ), ARAE-ARRI (V-gip ap. Elexp Berg). Piedra arenisca. "Oiz mendixa eta bere aldiak, are-arrixa" Etxba Eib. "Arae-arrixa bigun xamarra da" Elexp Berg.
Mutiko batzuek ziarduen lurrean egoan are-arri batean aiztotxua zorroztuten. Erkiag BatB 57. Arabako mendietan, dana da aren-arria. Vill in And AUzta 29.

Aztertutako toponimoan harea-harri badago, hauxe litzateke lehenengo lekukoa, besteak XX. mende ingurukoak direlako. Beraz, ia bost mende lehenagoko lekukoa litzateke Ararrizaga.

Manixenea toponimoa

 Manixenea da Astigarragako baserri bat. Toponimoaren XX. mendeko bigarren erdialdeko lekuko bat dago Iñaki Linazasororen Caseríos de Guipúzcoa izeneko liburuan:

MANIXENE (prop.)

Oinarria Manix antroponimo hipokoristikoa da eta P. Salaberriren Izen ttipiak euskaraz liburuan dago, 74. or.:

Beraz, antroponimo hori Joanisen aldaera ugarietako bat da, Ipar Euskal Herrian ezaguna batez ere.

Matxizoleta toponimoa

Matxizoleta da Atxondoko tontor bat, beraz, Bizkaiko toponimoa da.
Lekuko zaharrik ez badago ere, azterketa etimologikoa egin daiteke, jakinik Matxis antroponimo hipokoristikoa bazela. Matxizena toponimoan Matxis hipokoristikoaren Erdi Aroko lekuko zahar batzuk daude. Txistukariaren ezberdintasuna beharbada neutralizazioagatik agertu da, garai batetik s/z ez ziren bereizi eta hiztunek zuzentzat zutena idatziko zuten. Matxis oinarria bada, Martinen hipokoristikoa da, Matxi izenetik abiaturik.
Bukaeran -eta atzizkia dago eta aurrerago, ola izena, oso arrunta toponimian.

Matxizena toponimoa

 Matxizena da Bizkaiko toponimo bat, Gorlizko toponimia liburuaren 468. orrialdean dago informazio ugari toponimo honetaz, analisi etimologiko bat eta lekuko zaharrak, XVIII. mendetikoak:

Lekuko zaharrenaren transkribapenean ezberdintasun bat dago, liburuan Machirena dagoen bitartean, Nombres de familia y oicónimos en las fogueraciones de Bizkaia de los siglos XVII y XVIII izenburuko liburuan Matxizena dago:

Machicena [N, TO]
Machizena (la casa de) [Gandias (varrio de)], Gorliz, a.1796, FogVizcayaMs.

Gorlizko toponimia liburuan erabilitako edizioa Jaime de Kerexetarena da, Fogueraciones de Bizkaia del siglo XVIII. Beraz, lekuko beraren bi transkribapen ditugu. Kontuan izanik egungo izena eta lekuko gehienak, litekeena da kasu batzuetan grafian gaizki ulerturen bat izatea, <z> zena <r> bezala irakurriz. Hala izan bada, aztertzeko izena Matxizena litzateke, eta argi dago bukaeran -(r)en + -a dagoela, ohikoa etxe izenetan. Oinarriko Matxiz- antroponimoa izan daiteke eta badago oso izen antzekoa P. Salaberriren Izen ttipiak euskaraz liburuaren 181. orrialdean:

Matxis (Matxi): Machis de Liçarraga (Oiar.al., 1474, C. & C. & G., 1997, 59, 25. or.), Machis d’Olays (ibid., 62, 35. or.), Machis d’Ardoys (ibid., 1478, 69, 56. or.).

Matxis ongi egokituko zen, jakinik euskararen sartaldean txistukari neutralizazioa oso aurreratua zegoela XVIII. mendean, eta hori jakinik batzuetan hiperzuzenketak gertatzen ziren, *Matxisena jatorrizkoa zuzendu eta Matxizena sortu. Beharbada patronimikoa zela uste zuten eta horrela txistukaria "zuzendu" zuten.
Oinarria Matxis bazen, oinarrian Matxi hipokristikoa izango zen, hau ere hipokoristikoa, Marti antroponimotik eratorria.

Gartziaasteisagastia toponimoa

 Toponimo luze hau behin jaso da, XV. mendean eta Arrasateko toponimia liburuan dago, 27. or.:

 Lekuko bakar hau 1475. urtekoa da eta jatorrizko testua lagungarria da: el mançanal que suelen dezir Garçia Asteyssagastia. Batetik, euskarazko toponimoan sagastia dena erdaraz el mançanal da. Bestetik, toponimoaren oinarrian antroponimo bat eta patronimiko bat daude, bata Gartzia da eta bestea Asteiz. Azken honek hasierako kontsonantearen galera jasan du, Jaunlopeasteisarana toponimoan bezala. Galdutako hori herskari ahostun bat zen, /g/ eta bi bokalen artean egonik, galera errazagoa gertatu zen. Patronimiko osoa, Gasteiz, Gastearena da, eta antroponimo hau Gartziarekin loturik dago, gertatutako aldaketa izan da -rtz- > -st-, euskal hitz batzuetan gertatu den bera, cf. bertze : beste, bortz : bost, beste adibide batzuen artean.

Landaxo eta Landaxola toponimoak

 Landaxo da Dimako baserri bat. XVIII. mendeko lekuko ugari daude Nombres de familia y oicónimos en las fogueraciones de Bizkaia de los siglos XVII y XVIII izenburuko liburuan:

Landajo [N, TO]
Landajo+ (la caseria de) [Arosteguieta (varrio de)], Dima, a.1745, FogVizcayaMs.
Landajo+ (la cassa de) [Arosteguieta y Yndusi (cofradia de)], Dima, a.1704, FogVizcayaMs.
Landajo_de_Abajo+ (la casa de), Dima, a.1796, FogVizcayaMs.
Landajo_de_Abajo+ (la casa de) [Arosteguieta (cofradia de)], Dima, a.1799, FogVizcayaMs.
Landajo_de_Arriba+ (la casa de), Dima, a.1796, FogVizcayaMs.
Landajo_de_Arriba+ (la casa de) [Arosteguieta (cofradia de)], Dima, a.1799, FogVizcayaMs.
Landajo_de_Medio+ (la casa de) [Arosteguieta (cofradia de)], Dima, a.1799, FogVizcayaMs.
Landajo_de_Medio+ (la cassa de) [Arosteguieta y Yndusi (cofradia de)], Dima, a.1704,
FogVizcayaMs.
Landajo_de_Suso+ (la caseria de) [Arosteguieta (varrio de)], Dima, a.1745, FogVizcayaMs.
Landajo_de_Yuso+ (la caseria de) [Arosteguieta (varrio de)], Dima, a.1745, FogVizcayaMs.
Landajo_de_Yusso+ (la cassa de) [Arosteguieta y Yndusi (cofradia de)], Dima, a.1704, FogVizcayaMs.

Lekuko zaharrenak XVI. mendekoak dira, Dokuklik web-gunean aurkituak, Euskal Autonomi Erkidegoko eliza-agiriak biltzen dituen lekuan. Agiri hauek dira, jaio, ezkontza eta heriotza agiriak. Bi grafiapean agertzen da toponimoa deitura bihurtua, zaharrena Landaxo da:

Landajo hurrengo mendearen bukaerakoa da eta lekuko zaharrenak Bilbokoak dira:

Landaxola da Dimako toponimo bat, auzo bat, baserri bat eta dorretxe bat izendatzeko erabilia. Aipatutako liburuan badira XVIII. mendeko lekuko ugari:

Landajuela [N, TO]
Landajuela+ (casa torre de), Dima, a.1796, FogVizcayaMs.
Landajuela+ (el molino de), Dima, a.1796, FogVizcayaMs.
Landajuela+ (el molino de) [Yndusi (varrio de)], Dima, a.1745, FogVizcayaMs.
Landajuela+ (la casa de) [Ribera (cofradia de)], Berriatua, a.1796, FogVizcayaMs.
Landajuela+ (la casa de) [Yndusi (cofradia de)], Dima, a.1799, FogVizcayaMs.
Landajuela+ (la casa torre de) [Yndusi (varrio de)], Dima, a.1745, FogVizcayaMs.
Landajuela+ (la casa torre de) [Yndusi (cofradia de)], Dima, a.1799, FogVizcayaMs.
Landajuela+ (la caseria de) [Ribera (cofradia de)], Berriatua, a.1745, FogVizcayaMs.
Landexuela+ (la casa de), Berriatua, a.1704, FogVizcayaMs.
Landajuola_Beazcoa+ (la cassa de) [Arosteguieta y Yndusi (cofradia de)], Dima, a.1704, FogVizcayaMs.
Landajuola+ (la torre de) [Arosteguieta y Yndusi (cofradia de)], Dima, a.1704, FogVizcayaMs.

Berriro bilaketa egin da Dokuklik web gunean eta hiru izan dira aurkitutako izenak, Landaxuela, Landaxuola eta Landaxola, hiruretatik lekuko gehien eta zaharren dituena Landaxuela da:

Bi dira azaltzeko izenak, Landaxo eta Landaxola. Argi dago bigarrena lehenengoaren eratorria dela eta azalpena agerikoa da Landaxo toponimoari ola izena elkartu zaiola. Bitxia da Landajuela aldaera. Dirudienez, tarteko urratsa Landajuola izango zen, bi bokal berdinak elkarren ondoan jartzerakoan, ez ziren batu, bereizi ziren, disimilazio bat gertatuz: oo > uo. Gero bi bokal horiek aldatu ziren eta ue geratu zen. Horrela, toponimoak erdal itxura hartu zuen, beharbada aldaketaren arrazoia Bizkaiko toponimo baten erdal aldaera izan zen, Gordejuela izenaren eragina izan zitekeen, baina ezin da erabat baztertu erdarazko -uela atzizki txikigarriaren eragina, callejuela bezalako hitzetan dagoena.
Landaxo, bere aldetik ere, interesgarria da, landa izenaz gain, -xo atzizki txikigarria dagoelako. Bitxia da, ez dirudi atzizki hori oso erabilera ohikoa duela Bizkaian, egun -txu delako, -txo hedatuagoaren aldaera. Horrek, beharbada, salatzen du toponimoaren sorrera aspaldikoa dela.

Sotil, Sotilla izengoitiak

Lekeitioko agiri zaharren artean badira XVI. mende hasierako bi izengoiti, Sotil eta Sotilla.
Sotil agertzen da Colección Documental del Archivo Municipal de Lequeitio. Tomo IV. (1514-1520) liburuaren 225. agirian, 1514. urtean:

E fueron presentes por testigos a lo que dicho es, Martin Sotil de Vribarria, vesino de la dicha villa, e Pedrro d'Olea e Pedrro de Çerella, vesinos de Amoroto.

Sotilla agertzen da urte batzuk geroago, 252. agirian, 1518. urtean:

Testigos que fueron presentes, Lope de Anguiz e Furtuno de Eguen e Ochoa Sotilla e Chipi de Acuriola e Juan abad de Leaegui, clerigo.

Bi izengoitietan sotil hitza dago, lekukotza zaharra duena eta euskal testuetan onomastikan baino lehenago agertzen da, Milia Lasturkoaren eresian (c.1450) esaterako:

Gizon txipi sotil baten andra zan.

Hurrengo agerpena Leizarragaren itzulpenenan dago, beraz, Lekeitiokoak baino 50 urte geroago. Hala izanik, sotil hitzaren lehenengo lekukoen artean daude Sotil eta Sotilla izengoitiak.

Joangi toponimoa

 Joangi da Lizartzako baserri baten izena. XX. mendeko bigarren erdialdeko lekuko bat dago Iñaki Linazasororen Caseríos de Guipúzcoa izeneko liburuan:

JOANGI (prop.), Ospela alderdi

Toponimoan antroponimo huts bat dago, Joangi hipokoristikoa, oinarrian Joan izenaz eta -ki atzizkiaz sortua, sudurkari atzean egoteagatik belarea ahostundu da. Lekuko batuzk badira P. Salaberriren Izen ttipiak euskaraz liburuaren 138. orrialdean:

Beste toponimo askotan bezala, toponimoan antroponimo bat dago, beste ezer gabe.

Txurtitxaga toponimoa

Txurtitxaga da Atxondoko baserri bat. XVIII. mendeko lekuko bat dago Juan Ramon de Iturrizaren Historia General de Vizcaya y Epítome de las Encartaciones liburuan jasoa, 1775. urte inguruan idatzia, 367. or.:

Tiene su jurisdicción unas dos leguas de circunferencia, con canteras inagotables de jaspe moreno, hierbas medicinales, pastos para ganado, barniz para el vidriado de alfareros, fuentes de aguas maravillosas, siendo las de Churtichaga y Sagarmínaga especiales, montazgos y minas de metal amarillo hacia el valle de Aramayona...

Mende horretako lekuko gehiago eta baten bat zaharrago daude Nombres de familia y oicónimos en las fogueraciones de Bizkaia de los siglos XVII y XVIII izenburuko liburuan:

Churtichaga [N, TO]
Churtichaga(la casa de), Arrazola, a.1798, FogVizcayaMs.
Churtichaga(la caseria de), Arrazola, a.1745, FogVizcayaMs.
Churtichaga_Jauregui (Juan de) [Jauregui (la casa de)], Apatamonasterio, a.1704, FogVizcayaMs.

Churtichaga [N, NO]
Churtichaga (Dom(ing)o de) [Churtichaga (la caseria de)], Arrazola, a.1745, FogVizcayaMs.
Churtichaga (Miguel de) [Ueytia (la casa de)], Arrazola, a.1798, FogVizcayaMs.
Churtichaga (Thomas de) [Churtichaga (la casa de)], Arrazola, a.1798, FogVizcayaMs.
Churtichaga (ynquilino) (Maria de), Apatamonasterio, a.1745, FogVizcayaMs.
Churtichaga regidor (don) (Miguel de), Arrazola, a.1798, FogVizcayaMs.
Churtichaga regidor capitular (Martin de), Axpee, a.1798, FogVizcayaMs.
Churtichaga uiuda (Josefa de) [Uruburu (la casa de)], Axpee, a.1798, FogVizcayaMs.
Churttichaga (Bauptista de) [Mundittuaga_Goicoa (la casa de)], Yzurza, a.1796, FogVizcayaMs.

Toponimoa luzea da eta argia den bakarra -aga atzizkia da. Aurrerago dago *txurtitx(a)- ezezaguna. Azken silaba atzizki txikigarria bada *txurti berreskuratuko genuke, eta hau izan liteke Urti antroponimoaren hipokoristiko bat, Urtisagasti toponimoan dagoen bera. Hala izan bazen, Urti izenak bi bilakaera izan zituen, batetik hasieran tx- jaso zuen, batzuetan zegoen kontsonantea ordezkatuz, Txukasene toponimoan bezala, honetan *Txukas hipokoristikoa genuke, Lukas antroponimotik sortua. Beste batzuetan, antroponimoa bokalez hasiz gero, tx- ezarri ohi da, Txandre antroponimoa bezala, andre izenetik sortuz.
Bigarren bilakaera bat gertatu zen, bukaeran -txa atzizkia erantsiz. Horrela, *Txurtitxa antroponimo hipokoristikoa izan zen, kasu oso antzeko bat Matxitxane toponimoaren *Matxitxa hipokoristikoa, Marti antroponimotik sortua. Honek ere bi bilakaera izan zituen, batetik barrukoa -tx- eta bestetik bukaerakoa, -txa erantsiz.

Arrikruz toponimoa

 Arrikruz da Arabako eta Bizkaiko toponimoa. Arabako Agurainen aurkintza bat da eta Bizkaiko Ermuan, basoa.
Ez da ziurra zein toponimo den Oñatiko agiri zaharren artean agertzen dena, beharbada Oñatikoa bertakoa. Hiru lekukoak Erdi Aroaren bukaerakoak dira eta Colección Documental del Archivo Municipal de Oñati (1149-1492) liburuan daude, 34. agirian, 1489. urtean:

Osana de Arricrus, çinco maravedis.
Charin de Arricruçe, çinco maravedis.
[...]
Teresa de Arricrus, con fijos, çinco maravedis.

Toponimo horietan bi elementu daude, harri eta gurutze izenak, azkenaren aldaera bitxi batekin, beharbada gaztelaniatik mailegatua. Toponimo horietan harriz eginiko gurutze bat izango zen eta horiek lekuak izendatzeko erabili zituzten. Blog honetan badira toponimo batzuetan harri izena, beste garai batean ohikoa ez zelako, Arruriaga toponimoa bezala.

Amordiko tontorra toponimoa

 Amordiko tontorra da Arrasate eta Oñatiren arteko bizkarra, hegia. Toponimo hori Arrasateko toponimia liburuan dago, 254. or.:

Ikus daitekeenez, ez du lekuko zaharrik eta horrek kentzen dio ziurtasuna analisi etimologikoari. Hala ere, hemen aurkeztuko da proposamen bat. Bukaeran tontor hitza dago, ohikoa sartaldean. Oinarrian proposatuko denak zailtasun gehiago baditu, hitz eratorri bat dagoelako, *amordi, harmora izenaz eta -di atzizkiaz osatua. Harmora eta -di elkartzean bi aldaketa gertatu ziren, oinarriaren bukaerako bokala galdu zen, hiru silabako hitzetan gertatzen den bezala eta disimilazio bat, bi dardarkari zeuden eta lehenengo dardarkaria galdu zen: harmora + -di > *(h)armordi > *(h)amordi.
Harmora hitza gehiagotan izan da hizpide blog honetan, Armora toponimoak aztertzean eta Almortza eta Almortzategi toponimoekin. Hauetan harmora eratorri zen baina atzizkia, -di izan beharrean, -tza izan zen eta disimilazio bat gertatu zen, baina lehenengo dardarkaria ez zen galdu, aldatu zen alboko bihurtuz.

Garduza toponimoa

 Bizkaiko toponimo hau Lekeitioko agiri zaharren artean dago, Colección Documental del Archivo Municipal de Lequeitio. Tomo IV. (1514-1520) liburuaren 261. agirian, 1519. urtean:

... ponemos, escogemos e nonbramos, e de Beltran Yvannes de Garduça, pariente tomado y helegido por parte del dicho conçejo e vnibersidad de la dicha villa de Lequetio...

Toponimoak bi elementu lituzke, bukaeran -tza atzizkia eta oinarrian gardu izena, kardu hedatuagoaren aldaera. Gardu hau litzateke kardu izenaren aurreneko lekukoa, Orotariko Euskal Hiztegian dagoena Landucciren hiztegikoa da, 1562. urtekoa. Gainera, *gardutza izen arrunta balitz hartuz gero hauxe litzateke lehenego lekukoa eta bakarra.

Gurbistia toponimoa

 Bizkaiko toponimo zahar hau agertzen da Colección Documental del Archivo Municipal de Lequeitio. Tomo IV. (1514-1520) liburuaren 225. agirian, 1514. urtean:

X. E luego, yncontinente, en presençia de nos, los dichos escriuanos, e testigos de suso nonbrados, estando presentes las dichas partes, los dichos partidores onbres vuenos dixieron que lo otro que quedaba por echar suertes de los dichos montes avian apeado e sorteado e sennalado; en que el dicho sennor pariente terçero lo confirmo e echo suertes, en que cupo a la dicha villa e vesinos e moradores della los montes vaxeros que se llamavan Vallesteguiguchia e Gurvistia, e dende avaxo, commo va el arroyo, hasta la casa e caseria de Ycaran hasta partir con los de Amoroto e Ycaran...

Toponimoa fitonimoa izango zen, landare izen bat, Oinarrian gurbitz izena, ondoren -di atzizkia eta azkenik, artikulua. Gurbizti izena ez da jaso, ez dago Orotariko Euskal Hiztegian. Beraz, toponimo hau gurbitz eta *gurbizti hitzen lehenengoetariko lekukoak lirateke, eta, azkenarenaren bakarra.

Apuratu hitza

 Oñatiko agiri zaharretan izengoiti bat dago, apuradu, Colección Documental del Archivo Municipal de Oñati (1149-1492) liburuan dagoena, 34. agirian, 1489. urtean:

Miguell Apuradu, con fijos, dies maravedis.

Izengoiti hori apuratu partizipioaren aldaera bat da, sartaldeko mailegu batzuetan agertzen den horzkari ahostunarekin. Aldaera hori ez dago Orotariko Euskal Hiztegiaren sarreran. Gainera, apuraturen lehenego lekukoa 1857. urtekoa da eta Oñatiko agirikoa 1489. urtekoa. Beraz, lekukotzaren aurrerapena 300 urte baino gehiagokoa da.

Uarkalde toponimoa

 Uarkalde da Aretxabaletako aurkintza bat. Beharbada lekuko zaharrenak Colección Documental del Archivo Municipal de Oñati (1149-1492) liburuan daude, 34. agirian, 1489. urtean:

Pedro de Huarcalde, burseguilero, dies maravedis.
[...]
La de Martin de Huarcalde, con sus menores, dies maravedis.

Toponimoak bi elementu ditu, bukaeran alde hitz ezaguna eta hasieran uharka izena, toponimian ezaguna. Horrela, blog honetan badira uharka duten bi leku izen, Uarkape eta Guarka.
Uarkalde toponimoa litzateke uharka hitzaren bizitasunaren beste lekuko bat, nahiko zaharra, XV. mendekoa delako.

Domengabelaz toponimoa

 Arabako toponimo honen lekuko bat baino ez da ezagutzen, baina hau oso zaharra da, XVI. mendekoa eta Gerardo Lopez de Gereñuren Toponimia alavesa, seguido de Mortuorios o despoblados y Pueblos alaveses liburuan dago:

DOMENGABELAZ, 1554, término de Bernedo.

Toponimoak bi elementu ditu, Domenga antroponimoa eta Belaz patronimikoa. Domenga aldaera erromantzezkoa da, euskaraz antroponimoa Domeka da, Domekanea toponimoaren oinarria dena. Domengaren lekuko batzuk daude Dokuklik web-gunean, Euskal Autonomi Erkidegoko eliza-agiriak biltzen dituen lekuan. Agiri hauek dira, jaio, ezkontza eta heriotza agiriak. XVI. mendetikoak dira eta batzuk arabarrak:

J. Viejoren La onomástica asturiana bajomedieval tesian badago antroponimo honetaz azalpen luze bat:

Dominga (f.)
Variantes: Dominica, Dominga, Domynga.
Documentación: domna Dominica a.1208 (or.) CDSVicenteOviedo 2,53 n°14, Dominga Fernandiz a.1243 DocCatedralUviéu 1,12 n°2, Domynga Ferrandiz a.1347 (or.) DocNava 259 n°43, y otros.
Origen: Del nombre latino DOMINICA (Kajanto 1982: 362). -> Domingo.
Vinculado desde época bajorromana al Cristianismo, tanto por su carácter teofórico como por haber sido portado por algunas mártires (BiblSanctorum 4, 677-681), el correspondiente femenino de DOMINICUS sólo se constata en Asturias tardíamente (desde Dominica a.1144 (1207) LRegCorias 180 n°575, en un documento original desde Dominga a.1179 (or.) CDSVicenteOviedo 1,515 n°327), aunque, en general, su difusión en la Península Ibérica no parece anterior al siglo XI (Floriano 1950: 295; Rivas Quintas 1991: 145-146). Dominga alcanzó una cierta difusión a lo largo de la Baja Edad Media asturiana, con un máximo del 5,38% de los nombres femeninos entre 1240-1250; a partir de esta fecha sus frecuencias de uso, aunque irregulares, siguen una progresión descendente, llegando a un mínimo del 0,40% en la primera década del siglo XV. Desde 1450 ya no se documenta.
En lo que se refiere a las variantes formales registradas, con la salvedad de las formas latinizadas presentes en los textos más antiguos, presentan regularmente un significante Dominga transmitido a través de distintas posibilidades gráficas. A diferencia de ciertas formas masculinas o patronímicas, la vocal tónica (continuadora de una [i] latina) presenta sistemáticamente una solución cerrada [i], sin que se haya llegado a documentar el tipo Domenga.

Azken esaldiari dagokionez, ikus daitekeenez, Asturiasen ez bezala, Araban Domenga ezaguna izan zen.
Belaz patronimikoa ere ezaguna da, Bela antroponimotik sortua. P. Salaberriren Euskal deiturategia. Patronimia liburuan biak aipatuak dira:

Bela (Bela Gutier, 932, Ubieto, 1976, 20, 32. or.; Vela Ferrandiz de Uarea, 1312, Iratxe, 457; dona Bela, Iruñea, LPN, 540. or.); Beila (Ueila Gondesaluiz, 1032, Iratxe, 27; Beila Goico, Araba, c. 1084, Ubieto, 1976-II, 93, 71. or.); Beilla, Bella, Bellia (Tota Bita, filia de Uellia, Adoain, 1033, Leire, 25; Don Beilla in Aibar, Oibar, 1137, ibid., 131; don Beilla, 1135, Goñi, 193 = don Bella, ibid.). Ikus Bigila, Begila, Begela.
[...]
— Belaz: A[n]ndregoto Uelaz (Larragoa, XI. m., Iratxe, 77); Pero Velaç (1267, Ost., 205); Beltran Velaz de Guevara, seynnor de Oynarti (sic; 1351, Ruiz, 1997, 60 = Don Beltran Velas de Guevara, sennor de Onnati, 1372, D.Sal., 33).

Izendapena, lekua eta antroponimoa ezaguturik, erdaraz sortuko zen eta Erdi Aroko onomastikaren ispilu da.

Iturrigezurtia toponimoa

 Lizarrako toponimo zaharren artean bazen Iturrigezurtia. José María Jimeno Juríoren Estella/Lizarra. Toponimia lanean aipatu zituen toponimo honekikoak, 149. or.:

Toponimoak ez du zailtasunik eta egileak berak azaldu bezala, iturri eta gezurti daude, artikulua ahaztu gabe. Gezurti hitza aspalditik ezaguna da eta lehenengo lekukoa Landucciren hiztegikoa omen da, 1562. urtekoa. Lizarrako toponimoarena ez da lehenengoa, baina lehenen artean dago eta ziurrenik toponimian zaharrenetarikoa bada, zaharrena ez bada.

Lekosaez toponimoa

 Lekosaez da Busturia udalerriko baserri baten izena. Badu toponimo eratorri bat, Lekosaezondo, hau ere baserria.
Toponimoaren lekuko zaharragoak daude Nombres de familia y oicónimos en las fogueraciones de Bizkaia de los siglos XVII y XVIII liburuan, gehienak XVIII. mendekoak, baina bat da aurreko mendekoa:

Lecosaenz [N, TO]
Lecosaenz+ (la casa de), Busturia, a.1745, FogVizcayaMs.
Lecosaenz+ (la cassa de), Busturia, a.1704, FogVizcayaMs.
Lecosaez+ (la casa de), Axpe de Busturia, a.1796, FogVizcayaMs.
Lecosaiz+ (la casa de), Busturia (San_Andres_de_Axpe de), a.1641, FogVizcayaMs.

Lecosaenz [N, NO]
Lecosaenz (San_J(ua)n de) [Lecosaenz (la cassa de) (pr.n.res)], Busturia, a.1704, FogVizcayaMs.
Lecosaenz (de los herederos de) (Domingo de) [Lecosaenz (la casa de)], Busturia, a.1745,
FogVizcayaMs.
Lecosaenz (ynquilino) (Juan de), Forua, a.1745, FogVizcayaMs.
Lecosaez (Juan de) [Lecosaez (la casa de)], Axpe de Busturia, a.1796, FogVizcayaMs.

Hiru dira oikonimo honen aldaerak: Lecosaenz, Lecosaez eta zaharrena, Lecosaiz. Bigarren elementuaren aldaerek erakusten ditu Santxoren patronimikoetako bat dela, aldaera ugari dituena, toponimo honetan Saez, Saenz eta Saiz. Blog honetan bada beste toponimo bat, egitura berdintsua duena, Lopesantxesobia, aurrean Lope antroponimoa duena eta bukaeran hobi hitza, eta artikulua. Lekosaez antzekoa da, baina hasierako elementua, antroponimoa, ez da hain argia. Baina gerta liteke aldaketa batzuen ondorengoa izatea. Lehenik, hasierako fonema galdu zuen, zehatzago, e- bokala. Ondoren, n- > l- bilakaera gertatu zen, joera dago hasierako n- edo l- trukaketa egiteko, horrela, lasai : nasai, lapur : napur... Bestela, sudurkari disimilazioa ere gerta zitekeen, n-n > l-n. Edonola ere, hasierako sudurkaria aldatuko zen, etimologia zuzena bada. Bilakaera osoa eginez: *Enekosaenz > *Nekosaenz > Lekosaenz. Beraz, oinarriko antroponimoa Eneko izan liteke.

Enekokorta toponimoa

 Arabako toponimo hau lekuko bakar batez ezaguna da, XVI. mende bukaerakoa. Rueda y molinos de Álava liburuan dago, 147. or.: enecocorta, 1596.
Toponimoaren azterketak ez du zailtasunik, bi elementu izango zituen, Eneko antroponimoa eta korta izena. Oso antzekoa da Enekogorta toponimoa, Alonsotegi eta Barakaldo artekoa, Bizkaian. Aldatzen den bakarra kortaren hasierako kontsonantea da, Arabakoan ahoskabea eta Bizkaian ahostuna. Bitxia da haplologia ez gertatzea, bi silaba berdinak edo oso antzekoak elkarren ondoan jarriz gero, bat galdu ohi da baina aipatutako bi toponimo hauetan ez da gertatu, Bizkaiko toponimoan bi silaba oso antzeko zeuden eta Arabakoan bi silaba ia berdin zeuden. Bietan ez zen fusiorik gertatu, beharbada toponimoaren elementuak oso argiak zirelako eta haplologiaren ondorengoa ilunagoa gertatuko zitzaien hango hiztunei. Beraz, toponimoen gardentasunak eragotziko zuen haplologia gertatzea.

Baldobaso toponimoa

Gipuzkoako leku izen honen lekuko bakarra dago, XX. mendearen erdialdekoa eta Arrasateko toponimia liburuan dago, 261. or.:

 Toponimoaren lekuko zaharragorik ez dago baina izena aldatu ez bada, dituen bi elementuak erraz igartzekoak dira. Bukaeran baso izen arrunta dago eta hasieran baldo izena, lekukotza handia utzi ez duena:

baldo.
1. (Lar, H).
"Estaca" Lar. "(V, G), pieu. Id. phaldoa" H. "Baldo (Vc), baldoka (G), astilla grande" A. "(G-bet), estaca para sujetar tierras; también para formar cercos y setos" Zt. "Pedazo grande de madera, sobre la cual se trocea la leña a hacha. Aixkoria balduan sartuta dago" Elexp Berg. v. paldo.

1.1
"Zoquete, pedazo grande de tronco, de pan, etc." A. "Baldo, baldua, egurbaldo, ogibaldo, pedazo de madera, pan" Iz ArOñ.

2. "Gaznápiro, hombre torpe, zoquete" A.

Bi adierak egokiak izan daitezke, lehenengoan baldoz hesitutako basoa izendatuko zen eta bestean, baldo izengoitia zuen baten basoa litzateke. Beharbada, toponimo oso zaharra ez bada, lehenengoa litzateke egokiena, bestea baztertu gabe.

Margolbe toponimoa

 Margolbe da Mendexako baso bat. Lekuko zaharrik ez dago eta horrek oztopatzen du etimologia egitekoa, esaterako, ematen du lotura duela Margola toponimoarekin. Hasiera berdina da, baina hemen lotura beste toponimo batekin proposatuko dugu, Malkorri toponimoarekin. Honetan malkar izena zegoela adierazi genuen, malkor aldaerarekin. Margolbe toponimoan ere hitz hori dago, baina aldaketa batzuk gertatu dira. Hasteko, alboko atzeko belarea ahostunduko zen, lk > lg. Gainera, metatesi bat kontsonante urkarien artean, l-r > r-l. Bilakaera osoa horrela gertatuko zen: malkor + -be  > *Malkorbe > *Malgorbe > Margolbe.

Diagoenatxa toponimoa

 Diagoenatxa da Arrasateko tontor baten izena. Toponimo hori Arrasateko toponimia liburuan dago eta baita ere Diagoena izeneko etxea:

Baserriaren XX. mendeko bigarren erdialdeko lekuko bat dago Iñaki Linazasororen Caseríos de Guipúzcoa izeneko liburuan:

DIEGENA (prop.) ‘Garagarzako elizatea’, Arrasate

Toponimo honetan Diego antroponimoa dago, Diago toponimoan ere dagoena. Ondoren etxe izenetan ohikoak diren -(r)en + -a.
Diagoenatxa toponimoan aipatutako baserri izenaz gain atx, haitz izenaren sartaldeko aldaera eta artikulua daude.
Antroponimoaz badago informazio luzea J. Viejoren La onomástica asturiana bajomedieval liburuaren 339-341. or.:

Diego (m.)
[...] Origen: En atención a los aspectos formales de este nombre, la hipótesis de Meyer-Lübke haciéndolo derivar de un apelativo griego DIDAKÉ «doctrina, enseñanza», posteriormente latinizado y masculinizado en el antropónimo DIDACUS (desde el que se explican satisfactoriamente todas las variantes de significante), viene siendo comúnmente aceptada (Piel 1948: 61; Díez Melcón 1957: 105; Floriano 1950: 282). Sin embargo, son de peso las objeciones que pueden hacerse a esta teoría: por un lado DIDAKÉ no se atestigua en las fuentes griegas y, dentro del ámbito románico, su área de difusión desde antiguo se circunscribe al ámbito exclusivamente hispánico, fundamentalmente en la mitad occidental peninsular (es más bien raro en Cataluña, aunque se documenta desde el X, RAC 224). Por ello, algún autor ha sugerido un posible origen ibérico para este nombre, en atención, además, al elemento final -KO frecuente en la onomástica indígena hispánica (Tagliavini 2, 389-390), aunque no se llega a precisar una raíz léxica indígena desde la que pudieran explicarse las variantes antroponímicas conocidas....