Arabako Bizkaondoa toponimo zaharra lau lekuko zaharren bitartez ezaguna zaigu, Erdi Arokoak. Aipatutako lekukoak daude Documentación Medieval de la Cuadrilla de Salvatierra: Municipios de Alegría-Dulantzi, Barrundia, Elburgo-Burgelu e Iruraiz-Gauna liburuko B02 izeneko agirian, 1410. urtean, lehenengo bi lekukoak:
Dixieron que hera comunero el paçer de los ganados dentre ellos desdel çerro de Carracona que comiença de Harbubi fasta la puente de Vizcahondo e fasta el çerro (sic) que pasa por so la dicha puente, por donde taja el camino que viene de Lubiano a Mendixur fasta la dicha puente de Vizcahondo. E pusieron cabo la dicha puente un mojon fasta la puente de Loyate, que le dizen Maestruçubi, fasta el mojon que hende pusieron. Mas, enpero, que tanbien hera suio propio dellos la tierra toda, sin parte alguna de los de Mendixur, desdel dicho çerro de Carracona fasta la dicha puente de Bizcahondo, por donde taja el dicho camino que viene de Lubiano a Mendixur...
Azken bi lekukoak daude E23 izeneko agirian, 1507. urtekoan:
... e sobre çierto quexo e querella que fue denunçiada por Sancho de Mendixur, su procurador dellos, contra Juan Martinez de la Cozina e Pero Ruiz de Lubiano, vezinos de Arbulu, deziendo que avian fecho çierta resystençia de çiertos ganados que diz que hubo prendado el costiero de Mendixur en el dicho prado de Vizcahondoa...
[...]
... e sobre las dubdas e oscuridades que hubo en la sentençia que fue pronunçiada entre los dichos conçejos de Arbulu e Mendixur sobre la pasada a beber las aguas de Vizcahondoa los ganados e almaja de Arbulu...
Toponimoa Mendixur herrikoa zen, zubia eta larrea. Lekuko guztietan hasierako herskariaren aldaera grafikoaz gain ez dago ezberdintasunik,
-a artikulua izan ezik. Beraz,
Bizkaondo litzateke aztertzeko izena. Toponimoak bi elementu izan ditzake,
bizka- eta
ondo, beharbada <h> grafiak islapen fonetikoa izan zezakeen, edo gaztelanizko
hondo hitzaren eragina izan. Hasierako zatia iluna da, baina aldaketa ezagun baten ondorengo aldaera da: euskal hitz zahar batzuetan, bukaeran dardarkaria dutenak, fonema hori galtzen dute hitz eratorpenean, horrela,
hamar -
hamabi <
hama- 'hamar' +
bi, eta abar. Horixe gertatu zen
Amabizkar toponimoan,
hamar +
bizkar analisia zuzena da. Beraz, galdutako dardarkari berreskuratu eta
bizkar hitza genuke. Hala bada, badago toponimo bat, elementu berberez egindakoa,
Bizkarrondo, Ajangizko baserri baten izena, baita Oiartzungo baserri batena ere. Honetan elementuak gardenak dira,
bizkar +
ondo.
Bizkaondo toponimoan, aldiz,
bizka- eratorpen aldaera dago, beharbada hori da antzinatasunaren ezaugarria edo, bestetik gabe, eremu horretan bilakaera horrek luzaroan iraun zuela.
Ezin aipatu gabe utzi beste aukera bat, toponimoaren oinarrian
bizkar izan beharrean
*bizkai izatea, garai batean "leku menditsua" izendatzen ohi zuen. Hala bazen tarteko /i/ galduko zen bi bokalen artean egoteagatik: *
bizkai +
ondo >
*Bizkaiondo >
Bizkaondo. Baina
*bizkai duten toponimoak oso gutxi dira, eta dirudienez, hitza aspaldian erabiltzeari utzi zioten.
