Estanga toponimoa

 Estanga da Abaltzisketako bazter-auzo bat. Hiru baserrik dute Estanga izena herri horretan: Estangabarrena, Estangagoena eta Estangaundia. Hauetako biren XX. mendeko bigarren erdialdeko lekukoak daude Iñaki Linazasororen Caseríos de Guipúzcoa izeneko liburuan, Abaltzisketako Gaintza alde auzoan:

ESTANGA BARRENA (XOTERA) (desh.)
ESTANGA GOENA (prop.)

Lekuko zaharrenak XVI. mendekoak dira, Dokuklik web-gunekoa, Euskal Autonomi Erkidegoko eliza-agiriak biltzen dituen lekuan aurkitua. Agiri hauek dira, jaio, ezkontza eta heriotza agiriak eta ugariak dira Estanga dituraren lekukoak aipatutako mendean:

Toponimoa ez da aldatu azken mendeetan eta izena bakarra dago analizatzeko, Estanga. Lotura beharbada egin daiteke oso erabilera gutxiko hitz batzuekin, estankatu eta estanku hitzekin, hain zuzen. Hitz hauek lotura dute gaztelaniazko estanque izenarekin, estancar aditzetik sortua:

estancar

Del lat. vulg. *extancare, y este del celta *ektanko 'fijar, sujetar'; cf. tancar.
1. tr. Detener y parar el curso y corriente de un líquido. U. t. c. prnl.

Estanque izenaren adiera nagusia erabilera toponimikorako egokia izan daiteke:

1. m. Balsa construida para recoger el agua, con fines utilitarios, como proveer al riego, criar peces, etc., o meramente ornamentales.

Abaltzisketako toponimoa Gorrotxaga erreka ondoan dago eta, beraz, sinesgarria da uste izatea han lan batzuk egin zituztela ura biltzeko.
Inoiz izan bada *estanga izena estankatu aditzetik sor zitekeen, edo agian estanque mailegutik.

Belarroa toponimoa

 Belarroa da Etxebarriko baserri bat, egun aurriak baino ez daude. Toponimo eratorria du, Belarrotxabolaldea basoa. Izendegi Geografiko Ofizialeko lekuko zaharrena XVIII. mende hasierakoa da, Belarroa (1704).
Mende bat zaharragoak diren lekukoak aurkitu dira Dokuklik web-gunean, Euskal Autonomi Erkidegoko eliza-agiriak biltzen dituen lekuan. Agiri hauek dira, jaio, ezkontza eta heriotza agiriak. Toponimoa, deitura bihurturik, erabili zen mende batzuetan:

Toponimoa, beraz, aski zaharra da eta ez du aldaerarik erakutsi. Etimologiari dagokionez, normala da uste izatea hasieran belar izena dagoela, Auñamendi Eusko Entziklopediaren Belarro sarreran egiten duten bezala. Baina sartaldeko euskaran bedar aldaera ohikoa da, baita berar ere. Gainera, azken elementua azaldu gabe geratu da, bukaerako -a artikulua izan daiteke. Oinarria belar ez bada, antzeko hitz bat izan daiteke, beharbada bele hegazti izena, bela- eratorpen aldaera erabiliz. Hala bazen, bigarren elementua arro izena ongi egokituko litzateke. Beraz, bela- 'bele' + arro + -a, "Beleen arroa".

Semoroa toponimoa

Semoroa da Ataungo baserri bat. Euskaltzaindiaren web-gunean Ataungo toponimia sailean Semoroa toponimoa dago eta baita ere toponimo eratorri batzuk, Semorobarruti, Semorobarrutiko oilategi-oroia, Semoroko egileor-oroia eta Semorotxikioroia. Guztiak nahiko berriak dira eta interes handiena duena Semoroa bera da:

Semoroa
Semoroa: (= la casa de Semoro o Semoroiz). 1528 “Miquela de Semoroiz” en Echarri Aranaz. 1596, casa “Semoroitegui”. 1609 “casa llamada Semoroiz”. 1641 “Semorozessea”.
    Izaera: etxea
    Kokalekua: Kiñu zearra
    Erreferentzia: 12. karp. 354. zk. 5555 erreg.

Lekuko zaharrena Semoroitegui da, baina ziurrenik, hurrengo beste bi lekukoak kontuan hartuz, *Semoroiztegui izango zen. Hurrengo beste lekukoak dira "casa llamada Semoroiz" (1609) eta Semorozessea (1641). Nabaria da toponimoa mende horretan finkatu gabe zegoela, batean -tegi, bestean ezer ez eta azkenean etxe erabili zirelako. Semoroiz, aldiz, argia da eta eta lekuko hauetan iraunkorra, nahiz eta ezberdintasun batzuk agertu. Semoroiz patronimikoa litzateke, toponimo bihurtua eta oinarrian Semero antroponimoa izango zen. Semero izena beste bitan ikertu da blog honetan, Semerola eta Semeronea  toponimoetan.
Euskaltzaindiaren EODA datu basetegian Semero antroponimoaren gaineko informazioa dago eta lekuko zaharrenak hauek dira:

semero berascoiz (1000-1100 [1881])
jaun semero de gorriz (1109 [1881])
azari et sanso semeroiz (1111 kop. [1968, 1990])

Azkena patronimikoa da eta Semeroiz dago eta Ataungo Semoroiz, bokal asimilazio baten ondorengoa da: e-o > o-o.
Egungo izena, Semoroa, aldatu zen, patronimikoaren atzizkia galdu zuen eta artikulua gehitu. Hau bitxia da eta beharbada toponimoaren finkapen ezak lagunduko zuen, baina XVII. mendeko lekuko gehiago ez dago eta ezin jakin aldaketa noiz izan zen.

Lazuen deitura

 Lazuen deiturak ez du erabilera handirik Espainiako nazio estatistika institutuaren web-gunean ageri da, lekuko gutxi dituena, batik bat Kantabrian:

Deitura horrek gogorarazten du beste bat, Lasuen, askoz pertsona gehiagok duena, batez ere Bizkaian eta Gipuzkoan:

Bizkaian bazen Lasuen toponimoa, gerora deitura bihurtua eta bien lekuko zaharrak daude, XVIII. mendekoak, Nombres de familia y oicónimos en las fogueraciones de Bizkaia de los siglos XVII y XVIII izenburuko liburuan:

Lasuen [N, TO]
Lasuen+ (la casa de) [Mendibil (cofradia de)], Berriz, a.1704, FogVizcayaMs.
Lasuen+ (la caseria de) [San_Lorenzo (cofradia de)], Berriz, a.1745, FogVizcayaMs.
Lasuen_de_Suso+ (la caseria de) [San_Llorente (cofradia de)], Berriz, a.1796, FogVizcayaMs.
Lasuen_de_Iuso+ (la caseria de) [San_Lorenzo (cofradia de)], Berriz, a.1745, FogVizcayaMs.
Lasuen_de_Yuso+ (la caseria de) [San_Llorente (cofradia de)], Berriz, a.1796, FogVizcayaMs.

Lasuen [N, NO]
Lassuen (Juan de Garita_Onaindia y) [Yburuch (el molino de)] [Ariola (termino de)], Zaldua, a.1799, FogVizcayaMs.
Lassuen (Juan de), Zaldua, a.1799, FogVizcayaMs.
Lasuen (Ana de) [Lasuen (la casa de)] [Mendibil (cofradia de)], Berriz, a.1704, FogVizcayaMs.
Lasuen (Dom(ing)o de) [Gazaga_Onandia (la caseria de)], Zaldua, a.1745, FogVizcayaMs.
Lasuen (Dom(ing)o de) [Gazagaonaindia (la casa de)], Zaldua, a.1796, FogVizcayaMs.
Lasuen (Domingo de), Zaldua, a.1799, FogVizcayaMs.
Lasuen (Domingo de) [Eytua (cofradia de)], Berriz, a.1704, FogVizcayaMs.
Lasuen (Fran(cis)co de) [Garita_Goitia (la caseria de)], Zaldua, a.1745, FogVizcayaMs.
Lasuen (Juan de Garitagoitia y), Zaldua, a.1796, FogVizcayaMs.
Lasuen (Martin de) [Lasuen (la casa de)] [Mendibil (cofradiad e)], Berriz, a.1704, FogVizcayaMs.
Lasuen (P(edr)o de) [Rio (calle del)], Elorrio, a.1641, FogVizcayaMs.
Lasuen (ynquilino) (Manuel de) [Ocango (cofradia de)], Berriz, a.1745, FogVizcayaMs.
Lasuen Batarrita (Juan de) [Besuben (la caseria de)] [San_Llorente (cofradia de)], Berriz, a.1796, FogVizcayaMs.
Lasuen fiel sindico (Juan de Garita_Goitia y) [Urquiza_Zaldua (la casa nombrada)], Zaldua, a.1796, FogVizcayaMs.
Lasuen uiuda (Maria de) [Sarri_Amaza (la caseria de)] [Sarria (cofradia de)], Berriz, a.1796, FogVizcayaMs.
Lasuen y Lariz (M(a)r(ti)n de) [Lasuen (la caseria de)] [San_Lorenzo (cofradia de)], Berriz, a.1745, FogVizcayaMs.
Lasuen y Lariz (M(a)r(ti)n de) [Lasuen_de_Iuso (la caseria de)] [San_Lorenzo (cofradia
de)], Berriz, a.1745, FogVizcayaMs.
Lasuen y Sarri_Amaza (Marina de) [Vidarte (la casa nombrada)] [San_Llorente (cofradia de)], Berriz, a.1796, FogVizcayaMs.

Lekuko ugarietan ez da inoiz Lazuen aldaerarik agertu baina aurreko mendeetako lekukoak bilatu dira Dokuklik web-gunean, Euskal Autonomi Erkidegoko eliza-agiriak biltzen dituen lekuan. Agiri hauek dira, jaio, ezkontza eta heriotza agiriak. Bietakoak agertzen dira, Lasuen eta Lazuen, baina lehenaren deituraren lekukoak askoz gehiago dira eta leheneagokoak, XVI. mendetik hasi:

Lazuen geroagokoa da, hala ere ez da askoz geroagokoa, eta lekuko askoz gutxiago ditu:

Bi irizpideak kontuan izanik, nabaria da Lasuen > Lazuen gertatu zela. Ziurrenik txistukarien neutralizazioaren eraginez eta badirudi XVII. mende hasieran aztarren batzuk bazirela. Beraz, garai hartan Lazuen deitura sortu zen baina euskal lurretan ez zuen lortu aurrera egitea, Lasuen baino ez delako. Kanpoan, aldiz, bere bidea, txikia bada ere, egin zuen eta horrela daude deitura hori duten ehun pertsona inguru.
Azkenik, Lasuen toponimoaren etimologiak ez du zailtasun berezirik, bi elementuz osaturik baitago, lats eta (g)une, uen aldaera erabiliz.

Intsusu toponimoa

 Intsusu da Soraluzeko aurkintza bat. Gainera, herri berean bada izen bereko erreka bat. Lekuko zaharrik ez du, zaharrenak XX. mende bukaerakoak direlako, Intxusu (1992, 1993).
Intsusuk antz handia du Intsusadi toponimoarekin, eta litekeena da hasierako elementu bera izatea, intxusa landare izena. Baina beste elementuren bat bada, bukaerako bokalak salatzen duen bezala. Bi aukera daude, bi atzizkik dute bukaera hori, -tsu eta -zu, ondoren txistukari disimilazioaren eraginez azken txistukaria galdu zen eta oinarriko azken bokala galdu zen.

Karkizao toponimoa

 Karkizao da Elgoibarko baserri baten izena, gaztelaniaz Carquizano da. Izendegi Geografiko Ofizialeko lekuko zaharrenak XV. mendearen erdialdekoak dira, Carquizano (1451, 1452, 1462...). Sudurkari gabeko aldaera XX. mende hasieran jasoa da, Karkizao. Toponimoaren aldaera horrek erakusten du oso zaharra dela, beharbada Erromatar Arokoa, -ano atzizkia duelako, Urdiano toponimoa bezala. Toponimo hauek askotan herri izenak dira, baina beste askotan jatorrian ziren bezalatsu geratu dira, baserri bat edo antzinako villa bat izendatzeko erabiliak.
Analisi etimologikoari dagokionez, atzizkia zein den ikusi ondoren aurreko elementuaren txanda da, antroponimo bat izan ohi dena baina toponimoak berezitasun batzuk baditu, txistukaria izan daiteke latineko sudurkari baten euskal ondorengoa edo latinaren barruko bilakaerarena. Ezaguna da aldaketa batzuk izan zirela, tartean ti > z, latinaren barruan gertatua. Beste berezitasuna herskariei dagokie, berdinak direlako eta horrek batzuetan salatzen du asimilazio bat gertatu dela. Hala izan bazen garai batean bi herskari ezberdin zeuden eta batak bestea asimilatu zuen. Aukera bat da bigarrenak lehenari eragitea eta ondoren biak berdintzea. Balizko bi aldaketak kontuan izanik, antroponimo bat bilatu da eta egokia izan daitekeen izen bat Tarquitius izan daiteke. Hispania Epigraphica web-gunean bilaketa eginez, Tarquitius antroponimoaren lekuko bat aurkitu da, Katalunian:

T(itus) Fisevius T(iti) l(ibertus) / Pamphilus / T(itus) Fisevius T(iti) l(ibertus) Eros / Iuventia |(mulieris) l(iberta) Prima / C(aius) Tarquitius (...)

Hala izan bazen hasierako toponimoak ibilera luzea egingo zuen gaur egunera arte, nahiz eta toponimoa, antza, aspaldi finkatua zen: Tarquitius + -ano > *Tarquitiano > *Tarkizano > Karkizano > Karkizao.

Santuginena toponimoa

 Leioako toponimo honen bi lekuko zahar daude Nombres de familia y oicónimos en las fogueraciones de Bizkaia de los siglos XVII y XVIII izenburuko liburuan:

Santuguinea [N, TO]
Santuguinea (la caseria de) [Arechzabaleta (varrio de)], Lejona, a.1745, FogVizcayaMs.

Santuguinena [N, NO]
Santuguinena (M(a)r(ti)n de Arechzabaleta) [Abrana_Vecoa (la caseria de) (pr.n.res)]
[Vdiondo (varrio de)], Lejona, a.1745, FogVizcayaMs.

Bi lekuko dira, urte berekoak, baina bi aldaera daude, Santuginea eta Santuginena. Sarrerarako azkena aukeratu dugu, osoena delako eta bestea, erraz azaldu badaiteke ere, akats bat ere izan liteke. Dirudienez, sudurkari disimilazio bat gertatuko zen eta azkena galdu zen. Fenomeno bera gertatu zen Bizkaiko beste bi toponimotan, Alamena eta Galaena toponimoetan, hain zuzen, baina hauetan lehenengo sudurkaria galdu zen, horregatik zalantza.
Toponimoak ez du zailtasun handirik, bukaeran -(r)en eta artikulua daude, oso ohikoak etxe izenetan, lerro batzuk gorago bi adibide daude, beste askoren artean. Oinarrikoak du interes handiena, santugin hitza delako:

santugin.
(Añ, A Apend).
"Santero, artífice" Añ. "Imaginero, que labra imágenes de santos, escultor" A Apend (sg. DRA). v. santugile.

Orotariko Euskal Hiztegiak dakarren lekuko zaharrena da Añibarroren Voces Bascongadas liburukoa, 1800. urte ingurukoa; beraz, Leioako lekuko toponimiko honek mende erdia aurreratuko luke hitz honen agerpen zaharrena eta, bide batez, erakutsiko luke hitza bizirik zegoela Bizkaian garai hartan.

Karnazeriondo toponimoa

 Mungiako toponimo honen bi lekuko jaso dira, XIX. eta XX. mendeetakoak, Mungiako herri ondarea (toponimia) liburutik jasoak, 1073. eta 1074. orrialdeetan:

Toponimoak bi elementu ditu, azkena ondo ezaguna da eta hasierakoa karnazeria hitza litzateke. Hitza ez da lekukotza handikoa eta jatorria kanpoan dago, gaztelanaiazko carnicería hitza gogorarazten du, baina bigarren silabako bokala ezberdina da. Gaztelanian bertan carnecería aldaera erabilia izan zen aspaldian:

E defendemos que ninguno no aya carneceria ni bancos en la villa pora vender carne [...] por nuestra carta plomada, que son la mayor carneceria que es en la cal Tenebregosa [...] que ayan quatro bancos en la mayor carneceria de Burgos, que es en la cal Tenebregosa...

Lekuko hauek agiri batekoak dira, 1260. urtekoak eta nabarmena da Burgoskoak direla, euskal lurraldetik ez urrun. Beraz, bokal asimilazio bat gertatuko zen, agian euskaran bertan, a-e > a-a.
Esanahiari dagokionez, carnicería hitzaren adiera bat aipatzekoa da:

4. f. Ec. p. us. matadero (|| sitio donde se mata y desuella el ganado).

Mungiako toponimoaren bi lekukoetan aipatzen da Karnazeriondotik hurbil hiltegia zegoela, beraz, hiltegi hori karnazeria hitzarekin ezagutuko zuten.

Judegua toponimoa

 Mungiako toponimo honek lekuko ugari utzi ditu, zaharrenak XVIII. mendekoak dira eta Mungiako herri ondarea (toponimia) liburuan jasoak dira, 1045. orrialdean eta hurrengoetan:

Irudian lekuko zahar batzuk baino ez dira hartu, askoz gehiago badaudelako, baina ez diete ezer eransten auzkeztutakoei. Gainera, bi toponimo eratorri sortu zituen, Judeguaga, 1049. or.:

Azkena, Judegubaso, 1049. eta 1050. orrialdeetan:

Toponimo nagusian, artikuluaz gain, judegu hitza dago, judu hedatuagoaren aldaera bat, sartaldekoa. Ezin da jakin aipatutako toponimo hauek sortzearen arrazoia, badirudi izengoiti bat izan zitekeela, Turkoene toponimoaren antzera.

Ineseta toponimoa

 Mungiako toponimo zahar hau lekuko bakar baten bitartez ezaguna da, XIX. mendearen erdialdekoa, Mungiako herri ondarea (toponimia) liburuan agertua, 998. or.:

Bi aukera daude toponimo hau azaltzeko, bietan elementu berdintsuak daude, oinarrian Ines antroponimo emakumezkoa eta ondoren -eta atzizkia. Baina -eta izan daiteke atzizki txikigarri bat, antroponimian ezaguna, -et atzizki hipokoristikoaren emakumezko aldaera dela. Horrela, inoiz *Ineseta bezalako antroponimo bat izan zitekeen eta lurrak izen hori hartu. Bigarren aukeran -eta litzateke euskal atzizkia, toponimian ohikoa, normalean esanahi pluralgilea du baina antroponimoekin dabilenean leku esanahia besterik ez du, Antxoeta toponimoa bezala, honen oinarrian Antxo antroponimo hipokoristikoa genuke. Beraz, Inesen soroa izendatzeko sortuko zuten.
Ines antroponimoa gaztelaniatik sartuko zen eta horren lekukoak daude Dokuklik web-gunean, Euskal Autonomi Erkidegoko eliza-agiriak biltzen dituen lekuan. Agiri hauek dira, jaio, ezkontza eta heriotza agiriak. Aurkitutako lekuko zaharrenak XVI. mende hasierakoak dira eta Urduñakoak, Gaztelaren mugan dagoen udalerria:

Bi aukera daude eta agian *Ineseta antroponimo hipokoristikoaren lekukorik ez izan arren, aukera gehiago ditu egiantzekoena izateko, baina ahaztu gabe beste aukera badela.

Erezuma toponimoa

Erezuma da Errigoitiko baserri bat. Lekuko zaharrak daude Nombres de familia y oicónimos en las fogueraciones de Bizkaia de los siglos XVII y XVIII izenburuko liburuan:

Erezuma [N, TO]
Erezuma (la casa de), Rigoitia, a.1876, FogVizcayaMs.
Ereçuma (la casa de), Rigoitia, a.1641, FogVizcayaMs.
Herezuma (la caseria de), Rigoitia, a.1745, FogVizcayaMs.

Erezuma [N, NO]
Eresuma (ynquilino) (J(ose)ph de), Forua, a.1745, FogVizcayaMs.
Erezuma (Agusttin de) [Vidansolo (la casa de)], Rigoitia, a.1876, FogVizcayaMs.
Erezuma (Domingo de), Guernica, a.1876, FogVizcayaMs.
[...]

XVII. lekuko gehiago daude Dokuklik web-gunean, Euskal Autonomi Erkidegoko eliza-agiriak biltzen dituen lekuan. Agiri hauek dira, jaio, ezkontza eta heriotza agiriak:

Toponimoa zaharra da eta lekukoetan ezberdintasun bakarra txistukariarena da baina hori erraz azal daiteke txistukarien neutralizazioagatik, sartaldean hasi zena eta, beraz, Errigoitiko toponimo honek garai zaharrean hartuko zuen.
Toponimoa Erezuma bazen, dagoen bezala ez da azaltzeko erraza baina aldaketa txiki batekin zeharo argi geratuko da; izan ere, toponimoak metatesi bat jasan zuen eta aldaketa hori atzerantz egin eta *Eremuza eskuratuko genuke, hau da, eremu + -tza bezala analiza daiteke. Eremu hitzak, dena den, oztopo bat du, sartaldeko euskaran ermu aldaera darabiltelako. Azalbide bat izan liteke toponimo hori arkaismoa dela, dakigulako ermu aldaera berankorragoa dela. Bestela, baina hau zailagoa da, eremu hitza berrikuntza izatea inguru horretan eta orduan, nagusitzea lortu ez bazuen, errazagoa izango zen aldaketaren bat jasotzea. Bi aukerak ez dira ezinezkoak, baina datu gehiago beharrezkoak lirateke, Bizkaiko lurraldean ermu eta eremu hitzen erabileraz.
Oinarrian eremu balitz, metatesi bat gertatuko zen eta hauek ez dira gertaera erregularrak baina inoiz gertazen dira eta Erezuma izan daiteke fenomeno honen beste adibide bat.

Turkoene toponimoa

Turkoene da Donostiako baserri bat. XIX. mendeko lekuko ugari daude Donostiako toponimia lanean:

TURKOENEA: Churco/ Churconia (1841, casa, D.U.A.-B-10-II-362-2), Churco (1851,
D.U.A.-D-9-I-1948-7), Churco (1864, Casa de labor, N.P.G., 65 orr.), Churco (1875, caserías,
D.U.A.-D-8-1961-11), Churcoenia (1886, caserío, D.U.A.-D-9-I-1956-3), Churco (1891, D.U.A.-D-9-VI-1970-6), Churco (1891, D.U.A.-D-9-VI-1970-6); Turkoenea, TTurkone, TTurko, Turko (1989, D.U.T.B.). 64-6-6, m. H-3.

Toponimoan aldaketa bat gertatu da, lekuko zaharrenetan Txurko delako. Horrek azalpena eskatzen du eta bi aukera daude eta kontuan hartzekoa da Zurko toponimoa, Oiartzungoa. Honen jatorria zuhur izenondoan dago, -ko atzizki txikigarria erantsia duela: zuhur + -ko > *zuhurko > *zurko. Azken hau izengoitia izan zitekeen eta urrats bat gehiago eginez, *zurko > *txurko bilakaera gertatuko zen. Hau askotan gertatzen da txikigarritasuna eransteko, Txuriena baserriaren izenak Txuri izengoitian jatorria izango zuen eta hau zuri hitzetik sortuko zen. Bilakaera osoaren urratsak ez dira gutxi baina guztietan adibideak aurkitzea ez da zaila baina beste azalbide bat bada. Jatorrian turko hitza izan zitekeen:

turko.
1. (L, BN, S ap. Lh ; Ht VocGr 435, Lar, Dv, H), turk, turku, truko (Urt) Turco; p. ext., musulmán.

Eta azaldutako bilakaera bera aplikatuz, turko > *txurko. Izengoiti bat izan zitekeen, gainera, hitz hori etnonimo bat izateaz gain, beste adiera bat zeukan, lehenengotik eratorria:

2. (Persona) cruel, insensible. "Atrocissimus, [...] gehien truko dena, gehien gogor dena" Urt III 31. "(Adj.), dur, barbare, turc" Dv.

Azkenik, beste azpiadiera batekoa ere egokia izan liteke:

2.2
"Turko, túrkua, (el) que es muy suyo y no hace caso a nadie" Iz ArOñ.

Beraz, bi aukera daude Donostiako toponimo hori azaltzeko, baina kontuan izanik Oiartzungoaren etimologia, zuhur hitzetik sortutakoak aukera gehiago ditu besteak baino.

Petritza toponimoa

 Petritza da Donostiako baserri bat. Lekuko zahar batzuk XIX. mendekoak dira, Donostiako toponimia lanekoak:

PETRITZA: Petriza (1864, Casa de labor, N.P.G., 69 orr.), Petritza (U.T.); Petritza (1989, D.U.T.B.). 64-28-3, m. B-5.

Toponimoak aldaera bat du Iñaki Linazasororen Caseríos de Guipúzcoa liburuan:

PETRIARZA (PETRITZA) (2 viv.) (prop.) 1655 Zubieta

Gainera, bazen beste baserri bat, Petritza berri, aipatutako liburu berean dagoena:

PETRITZA BERRI (transf. en granja porcina) Zubieta

Dirudienez, Petriarza izan zaharra litzateke eta Petritza berria. Hori konprobatzeko Dokuklik web-gunean bilaketa egin da, Euskal Autonomi Erkidegoko eliza-agiriak biltzen dituen lekuan. Agiri hauek dira, jaio, ezkontza eta heriotza agiriak. Petriarza deituraren lekuko batzuk badaude:

Horrelako lekukoetan oinarrituta, Auñamendi hiztegi entziklopedikoan Petriarzaren analisi etimologikoa ematen dute:

Petriarza. Apellido vasco en Zubieta (Usurbil, Gipuzkoa), en 1566.
Etimología
Ver PETRI (1), ARZA (7).

Baina bada oso antzekoa den deitura bat, lekuko askoz gutxiago ditu baina etimologia ziurtatzeko inportantea, Petriyarza aldaera:

Azken deitura honek toponimoaren elementuak argi uzten ditu, oinarrian Petri antroponimo ezaguna eta ondoren ihartza, ihar izenondoa eta -tza atizkia. Ihar ezaguna da euskal toponimian, horrela, blog honetan Lasiar eta Udiarraga toponimoetan dago. Euskaraz bada ihartze izena, elementu berberak dituena, atzizkia -tza izan beharrean -tze da, baina alde semantikoa bestelakoa da, 'udazkena' esan nahi duelako.

Turriz toponimoa

 Toponimo honen oso lekuko zaharra dago Donemiliaga Kukulako Becerro Galicano izeneko bilduman, 611. agirian, datarik gabekoa, baina 1099. urte ingurukoa izan daiteke:

alias tres terras in Turriz

Toponimoa nafarra zen, Badoztaingo lur eremuak aipatuak dira agirian. Toponimoak aldaketa bat jaso zuen, aferesi bat, hau da, hasierako fonemaren galera. Berdintsua gertatuko zen Lunbe toponimoarekin, bilduma berekoa. Horrela, toponimoaren izen osoagoa *Iturriz izango zen. Bi elementuz osaturik dago, iturri izena, egun  ere oso arrunta eta -tz atzizkia, ugaritasun adierazlea, erdialdeko eta sortaldeko eremuetan -tze askoz ohikoagoa da, horrela, Astigartz toponimoan, astigar zuhaitz izena dago eta -tz ugaritasun atzizkia.

Lamineganalde toponimoa

 Mungiako toponimo honetaz lekuko bakarra ezaguna zaigu, XX. mendekoa, eta Mungiako herri ondarea (toponimia) liburuan dago aipatutako lekukoa, 1093. or.:

Toponimoa zaharra izan zitekeen baina lekukoa aski berria da, mende batera baino ez da heldu. Hala ere, ez da sumatzen aldaketa larririk, luzea izan arren. Beharbada toponimoaren elementuak argiak dira eta horrek saihestu du ulertezin bihur zezaketen aldaketa larririk ez izatea.
Toponimoak hiru elementu izango zituen, lamina euskal izaki mitologikoa, gan, gain orokorraren aldaera eta alde. Gertatu den aldaketa bakarra da hirugarren bokalari dagokiona, aurreko bokalaren eraginez aldatu delako: i-a > i-e.
Toponimoa interesgarria da pertsonia mitologiko bat aipatua delako, ez da fenomeno arrunta, nahiz eta adibideak izan.

Larrako toponimoa

 Larrako izeneko aurkintza bat zegoen Mungian, Bizkaian. Mungiako herri ondarea (toponimia) liburutik jaso dira lekukoak, guztiak XX. mendekoak, 1115. or.:

Toponimoak ez du zailtasun handirik, oinarrian larra dago, larre hedatuagoaren sartaldeko aldaera, -e > -a bilakaera jaso duena. Fenomeno hori hitz batzuetan gertatzen da, laba : labe, larra : larre, beste batzuen artean. Azken elementua ezohikoagoa da, -ko atzizki txikigarria, antza. Atzizki hori batzuetan erabiltzen zen antroponimian, hipokoristikoak sortzeko, horrela, Perukonekoa toponimoan Peruko antroponimoa dago, Peru 'Petri' antroponimoari -ko atzizki txikigarria erantsi zaio.

Juantxin toponimoa

 Mungiako soro hau behin agertzen da, XIX. mendearen bigarren erdialdeko lekuko batean, Mungiako herri ondarea (toponimia) liburuan, 1044.-1045. or.:

Toponimoan antroponimo huts bat genuke, Juantxin, P. Salaberriren Izen ttipiak euskaraz liburuan lekuko zahar bat dago, Erdi Arokoa, 213. or.:

Antroponimo honen oinarrian Juan antroponimo gizonezkoa dago eta ondoren, bi atzizki hipokoristiko, -txi eta -in, Salaberriren arabera.
Mungiako toponimo honen bitartez beste lekuko bat gehitzen zaio zegoen bakarrari, hipokoristiko honen erabilera hedatuz.

Marinarte-Mañarte toponimoa

 Marinarte da Eskoriatzako baserri bat. Mañarte baserri bat dago, Marin elizatean, Eskoriatzan. Biak toponimo bat izendatzeko erabiltzen dira, ahozko aldaera Mañarte da eta ofiziala Marinarte, jatorrizko izenetik hurbilago. XX. mendeko bigarren erdialdeko lekuko bat dago Iñaki Linazasororen Caseríos de Guipúzcoa izeneko liburuan:

MARIN ARTE (MAÑARTE) (2 viv.) (prop.)

Bi izenak agertzen dira, parentesi artean ahozko aldaera litzateke. Elizate berean beste izen bat dago, antzeko laburketa jasandakoa:

MARIN URRUTI (MAÑURTI) (prop.)

Toponimoak bi elementu ditu, Marin, elizateko izena eta arte, leku partikula. Interesgarria da Marinarte > Mañarte bilakaera, oso ohikoa ez delako. Beharbada lehenik bokalarteko dardarkaria galdu zen eta ondoren, sudurkaria sabaikaritu zen: Marinarte > Mainarte > Mañarte. Izan ere, hiru urratsen lekukoak daude izendegi geografiko ofizialean.

Aldatza toponimoa

 Aldatza da Segurako baserri bat. XX. mendeko lekuko bat dago Iñaki Linazasororen Caseríos de Guipúzcoa liburuan:

ALDATXA (prop.)

Toponimoaren lekuko zaharrenak XVI. mendekoak dira, deitura bihurturik, Dokuklik web-gunean, Euskal Autonomi Erkidegoko eliza-agiriak biltzen dituen lekuan aurkituak. Agiri hauek dira, jaio, ezkontza eta heriotza agiriak eta XVI. mendearen erdialdetik lekukoak daude:

Aldaketa bat gertatu da, lekuko zaharrenetan <s> dena, egun <tz> da. Lekuko zaharra bakarra balitz, kakografia bat balitz azaldu liteke baina lau dira eta beraz, litekeena da pentsatzea lekuko horiek ongi jasorik daude eta orduan aldaketa bat gertatu da, toponimoa garai zaharrenetan *Aldatsa izango zen baina gero, beharbada hiperzuzenketaz, Aldatza bihurturik dago. Toponimoan, artikuluaz gain, aldats hitza dago:

aldats.
1. (V, G; Ht VocGr 399, Lar, Añ (V), Izt 32v, H (s.v. aldapa)); aldatz (V, G; Dv (V), H) Ref.: A; Etxba Eib (aldatza).
Cuesta. "Pente" Ht VocGr 399. "Cuesta", "ladera", "falda de monte" &c. Lar y Añ. "Gatza gañerako aldatza, latza" Etxba Eib. "Aldatz bikie (V-gip), cuesta empinada" Vill (comunicación personal). v. aldapa. Tr. Documentado en textos vizcaínos y, con menor frecuencia, en guipuzcoanos. Los textos antiguos apuntan inconfundiblemente a -ts. La tendencia a emplear -tz aparece primero en vizcaíno, por la temprana confusión de sibilantes.
[...]

Goiko lerro hauetan ederki azalduko litzateke Segura toponimoari gertatutako aldaketa. Bide batez, Orotariko Euskal Hiztegian dago lekuko zaharrenak dira Refranes y sentencias liburukoak, 1596. urtekoak eta Segurako toponimoaren zaharrena 1558. urtekoa da, 40 urteko aurrerapena.

Osiondo toponimoa

 Osiondo da Bidania-Goiatz udalerriko baserri bat, Elbarren bailaran. XX. mendeko toponimoaren lekuko bat dago Iñaki Linazasororen Caseríos de Guipúzcoa liburuan:

OSIÑONDO (USIONDO) (2 viv.) (prop. y col.)

Beraz, hiru izen daude, Osiondo, Osiñondo eta Usiondo eta hirurek azalpena merezi dute. Azkena, ziurrenik Osiondoren aldaera da, bokal disimilazio baten ondorengoa: o-i > u-i. Bi geratzen dira, Osiondo eta Osiñondo. Bigarrenak ez du azalpen beharrik, osin eta ondo hitzen elkarketa litzatekeelako. Osiondo, aldiz, ezberdina da eta badirudi beste disimilazio bat gertatu dela, sudurkariena. Ezaguna da hitz batean bi sudurkari izateak aldaketa sor dezakeela, batzuetan disimilazioa gertatzen da eta bat aldatzen da, Jaundele toponimoan gertatu zen bezala. Beste batzuetan aldaketa larriagoa da eta sudurkarietako bat galtzen da, Galaena toponimoan gertatu zena, Galanena ere izan zelako eta bilakaera bera Osiondo aldaerari gertatuko zitzaion.

Zarrallero etxea toponimoa

 Andoaingo etxe hau hiru lekukoren bitartez ezaguna zaigu, biak XIX. mende hasierakoak, Andoaingo toponimia liburuan agertzen dira, 53. or.:

Toponimoaren lekukoek Sarrallero aldaera lehenesten dute, bestea, Sarrillero, akatsa izango zelako. Txistukariaren aldaketak ez du lekukorik eta, etimologiak adierazten duen bezala, ez du zentzurik. Toponimoaren berdina da Sarrallero toponimoa, Donostiakoa. Lekuko batean Zarrallero aldaera erabili zen. Bi herriak, Andoain eta Donostia, oso hurbilak dira.
Toponimo hauetan lanbide izen bat dago, *zerrallero, euskaraz sarrailagile hitza erabilia izan zen:

sarrailagile.
(H; -alla- Lar, Añ, H), sarrailgile (SP, Urt Gram 37).
Cerrajero.

Toponimo hauek erakusten dute *zerrallero hitza ere bazela, gaztelaniazko cerrajero izenarekin lotua.

Eguneraketa (2025-11-14):
Sarreran erabilitako lekuko zaharrenak XIX. mendekoak ziren, baina bada ia bi mende zaharragoko lekukoa, Andoain, de tierra a villazgo (1379-1615) liburuaren 56. orrialdean Sarrallero agertzen da Andoaingo etxe batzuen zerrendan, 1649. urtekoa omen da. Analisi etimologikoa ez da ezertan aldatzen baina oraingo lekukotza XVII. mende erdiraino heltzen da.

Uiar eta Uiarra toponimoak

 Uiar da Zalduondoko aurkintza bat. XVII. mendeko lekuko bat dago Arabadok web gunean, Arabako Agiritegi Zerbitzuko 1671. urteko agiri batean Uyar toponimoaren aipu bat dagoela.
Uiarra da Entzia Partzuergoko eta Harana udalerriko erreka bat, baina bere izen lehenetsia Ríoviejo da. Gainera, bada beste erreka bat, Kanpezu eta eta Harana udalerrikoa. Azken honek ere, Biarra izen lehenetsia du eta azken aldaera hau interesgarria da, gutxi batzuetan /u/ bokala kontsonante bihurtzen da, zehatzago /b/, cf. Baskaran toponimoa.
Bi toponimoen arteko ezberdintasun bakarra artikulua da, bigarrenean dago baina ez bestean. Etimologiari dagokionez, toponimoek bi elementu dituzte, oinarrian ur, u(h)- eratorpen aldaera erabiliz. Azken elementua ihar izenondoa da. Bi hitzak antonimotzat har badaitezke ere, toponimoan elkarturik agertzen dira. Hori behin baino gehiagotan gertatzen da eta horren adibide dira blog honetan aztertutako Lasiar eta Udiarraga toponimoak, batean lats eta ihar daude eta bestean, analisi etimologikoa zuzena bada, ur, ihar eta -aga. Toponimo hauen sarreretan infomazio gehiago dago.

Garaban toponimoak

 Garaban da Gipuzkoako hiru herritako toponimoa, Deban baserria da, Elgoibarren tontorra eta Mutrikun basoa. Hiru toponimoek ez dute lekuko zaharrik, XX. mende bukaerakoak direlako.
Debako baserriaren XX. mendeko lekuko bat dago Iñaki Linazasororen Caseríos de Guipúzcoa izeneko liburuan, Mardari ballaran:

GARABAIN (prop.)

Izendegi Geografiko Ofizialeko lekuko gehienetan Garaban agertzen da eta hori litzateke aldaera hobetsia, nahiz eta ziurtasun gehiago izateko lekuko zaharragoak beharrezkoak izan.
Toponimo hauetan gareban hitz elkartua izan liteke:

gareban.

Etim. De gara- (< garo ) + eban (relacionado con ebaki, con la única diferencia del suf., -n o -ki ); cf. ir(a)eban 'sitio en que se corta el helecho', lueban 'trinchera".

1. (Aq?A), garaman (G-azp), garamen (G-to), garaban (G-azp), gaaman (G-azp) Ref.: A (garaman, garamen); ZestErret.
Helechal. "Sitio donde se corta halecho o helecho, garebana, irebana (G)" Aq 232. v. GARO-SAIL.
Ikusi garamanak (idesaillak), nola dituzun ondoen; edo garo utsa edo zuaitzaz nastuta. Munita 95. Garaman, belardi, [...] otadi. Ib. 95 (v tbn. 69). Pasa ondoren ainbat / baso ta garaman. Zendoia 105.

2. "Garamana, corte de helecho" Garate Cont, RIEV 1935, 350.

Ikus daitekeenez, hitz honen aldaeren artean garaban dago, toponimoetan bezala eta esanahia argia da. Bide batez, hitz hori erabiltzen diren lekuetan garo ere erabiliko zuten, ira hedatuagoaren aldaera Gipuzkoan hainbat lekutan.