Juanistegi toponimoa

 Egun, Donostian bada Juanistegi bidea, baina azken hiru mendeetan Juanis izan da etxe baten izena. Horrela, Donostiako toponimia izeneko lanean XIX. mendearen erdialdeko lekuko batzuk daude eta XX. mendearen bukaerako lekuko bat:

JUANISTEGI: Juanistegui (1841, casa, D.U.A.-B-10-II-362-2), Juanistegui (1860, D.U.A.-D-7-1-P.); Juanistegi (1989, D.U.T.B.). 64-14-5, M. G-4.

XVIII. mendearen bukaerako lekuko zaharrago bat dago, aurreko lanean aipatu gabea, Proyecto de ereccion de tres iglesias antemurales en San Sebastian. Hacia 1775 izenburuko lanean, Luis Murugarren egilea, BAP, 1980, Juanestegui.
Toponimoak bi elementu zituen, Joanes antroponimoa eta -tegi atzizkia, oikonimian oso ohikoa. Joanes oso erabilia izan da eta A. Irigarai eta K. Mitxelenaren Nombres vascos de persona lanean informazio aberatsa dago:

Toponimoaren lekukoetan dauden ezberdintasunak bokalei dagozkie eta antroponimoaren lekukoetan ere ikusten dira horrelakoak.

Juakindegi toponimoa

Donostiako toponimo hau lekuko bakar baten bitartez heldu da, XVIII. mendearen bukaerakoa, Proyecto de ereccion de tres iglesias antemurales en San Sebastian. Hacia 1775 izenburuko lanean, Luis Murugarren egilea, BAP, 1980, Juaquindegui maior, Juaquindegui menor.
Testu honen arabera bi ziren Juakindegi izeneko etxeak, testuan bereizteko maior eta menor agertzen dira, baina litekeena da ahoz ha(u)ndi eta txiki erabiltzea.
Toponimoek bi elementu izango zituzten, bukaeran -tegi atzizkia eta oinarrian Joakin antroponimoa, oa > ua bilakaera gertatu delarik. Fenomeno hau nahiko arrunta da eta, esaterako, Joanesen eratorrien artean oso ohikoak dira ua bokal bilkura dutenak.
Joakin antroponimoaren jatorria biblikoa da eta eliza kristauaren eraginez Europara hedatua zen, egun ere ohikoa da. Garai batean hipokoristiko bat ere izan zuen, Txatxin antroponimoa, bere sarreran informazio osagarria dago eta lekuko batzuk, baten bat toponimikoa.

Txomingo antroponimoa

 Antroponimo hau behin baino gehiagotan agertzen da Colección Documental del Archivo Municipal de Hondarribia. Tomo IV (1499-1537) liburuko 40. agirian, 1500. urtekoan:

...Petri de Çamora, bastero, e Juan de Ribillaga e Chomingo de Goiçueta e Chomingo de Portu e Ximón d’Ibaeta e Martín Sanz de Armora e Juanun de Urançu e Juanes de Leguia y Martín de Larreandi...

Antroponimo hipokoristiko honen oinarrian Txomin hipokoristikoa dago, Domingo antroponimotik sortua, garai ez urrun batean ezaguna eta erabilia eta, eratorriek erakusten dute erabilera hori Erdi Aroraino atzera daitekeela. Bukaeran -ko atzizki txikigarria dago, baina ez da ezinezkoa -ngo atzizkia ere izatea, baina azken honen erabilera bestea baino gutxiagokoa da.
Blog honen sarrera batean Txomingotegi toponimoa aztergaia izan zen eta proposatutako oinarria *Txomingo zen. Hondarribi aldeko lekuko horiek erakusten dute antroponimo ustezko hori bazela eta bere eratorri toponimiko ezagun bakarra horixe dela, Txomingotegi.

Joanaska antroponimoa

 Emakumezko antroponimo hipokoristiko hau behin aurkitu da, Dokuklik web-gunean, Euskal Autonomi Erkidegoko eliza-agiriak biltzen dituen lekuan. Agiri hauek dira, jaio, ezkontza eta heriotza agiriak, eta han aurkitu da, Joanasca izeneko emakume bat, 1562. urtean, Markina-Xemeinen:

Izen honek bi elementu lituzke, oinarrian Joana emakume izena eta ondoren, -ska atzizkia.

Umerez toponimoa

 Egun, Umerezgaztañeta toponimoa dago, Oñatiko basoa. Izen honek bi elementu ditu, Umerez eta gaztaineta. Azken hau bitan ere bana daiteke, bukaeran -eta atzizkia eta hasieran, gaztaina.
XX. mendeko bigarren erdialdeko beste toponimo bat dago Iñaki Linazasororen Caseríos de Guipúzcoa izeneko liburuan:

*UMEREZKOA (2 viv.) (prop.), Mugia auzoa, Oñati

Azken toponimo hau litzateke Umerez + -ko + -a, toponimo eratorria litzateke, baina ez du informazio osagarririk Umerez toponimoari buruz.
Umerez zaharra da, Dokuklik web-gunean, Euskal Autonomi Erkidegoko eliza-agiriak biltzen dituen lekuan. Agiri hauek dira, jaio, ezkontza eta heriotza agiriak eta lekuko zahar ugariak ditu XVI. mendearen erdialdetik aurrera:

 Umerez oso izen bitxia da, patronimikoa dirudi, baina oinarria oso iluna da. Gainera, -ez bukaera du eta ez ohikoa den -iz, Urtizerreka toponimoa bezala. Baina beharbada jatorrizko izenean -iz zegoen eta -ez berria da, Idiakez toponimoa bezala, lehenago Idiakaiz zelako. Antzeko bilakaera izan bada, atzeranzko urratsa egin eta *Umeraiz berreskuratuko genuke. Azken aldaketa bat beharrezkoa da, ezaguna da sartaldeko euskaran /u/ dagoela beste euskalkietan /i/ dagoen hitz batzuetan. Horrela uzen - izen, ule - ile bezalako bikoteak daude. Antzekoa gertatuko zen, edo bokal disimilazio bat, Jandustegi toponimoan bezala, bildutako aldaera zaharrena Jandistegi delako. Beraz, i-i > u-i aldaketa gertatu zen. Hau ere Umerez toponimoari eraginez eta *Imeraiz eskuratu genuke eta banaketa oso argia litzateke, Wimara PI + -iz. Wimara antroponimo germanikoa da, aldaera ugari ezagutzen zaizkio eta euskal lurretan ondorengo toponimiko batzuk utzi ditu, tartean Memerea, Emerando, Emereta eta Imira toponimoak. Ikus daitekenez, gehienetan hasiera bokalikoa da, ez kontsonantikoa, Umerez izenean bezala.
Bitxikeria bat, penintsula iberikoan badago egitura bera duen herri izena, Guimarães, Portugalgo ipar-mendebaldeko udalerri bat da, Bragako barrutikoa. Bilakaera ezberdina da, normala, jakinik hizkuntza ere ezberdina dela.

Eguneraketa (2023-05-06):
Sarreran bildutako lekuko zaharrena 1541. urtekoa da baina lekuko zaharragoak badira Colección Documental del Archivo Municipal de Oñati (1149-1492) liburuan, 34. agirian, 1489. urtean:

Elvira de Umeres, çinco maravedis.
[...]
Pedro de Umeres, dies maravedis.

Beraz, lekuko hauekin mende erdi bat aurreratu litzateke toponimo honen lekukotza. Etimologiak ez du aldaketaren beharrik eta proposatutakoa lehen bezain onargarria da.
 

Estebantxuenekoa toponimoa

 Murelagako etxe honen lekukotza guztia Nombres de familia y oicónimos en las fogueraciones de Bizkaia de los siglos XVII y XVIII izenburuko liburuan dago:

Estebanchuenecoa [N, TO]
Esttebanchuenecoa (la casa de) [Puebla de Aulestia (calle de la)], Murelaga, a.1876, FogVizcayaMs.

Lekuko bakarra da, XIX. mende bukaerakoa, baina egitura argikoa, beharbada toponimoa ere ez da oso zaharra. Toponimo honetan *Estebantxu antroponimo hipokoristikoa dago, eta etxe izenetan ohikoak diren -(r)en eta -a artikulua.
*Estebantxu izenean Esteban antroponimoa dago eta -txu atzizki txikigarria, oso izen antzekoa Estebantxo da, P. Salaberriren Izen ttipiak euskaraz liburuan aipatua, 215. or.:

Estebantxo (Esteban): Estebántxo (El.); Uterga herriko 1727ko Estebanchorena etxe izenaren oinarrian ere badago.

Azken honek -txo atzizkia duen bitartean, bestean -txu atzizkia dago, *Estebantxu sortuz.
Ez dira hauek Esteban antroponimoaren hipokoristiko bakarrak, Estebanungo antroponimoa ere aztertua izan da blog honetan.

Gaztandola toponimoa

 Gaztandola da Bergarako baserri bat. XX. mendeko bigarren erdialdeko lekuko bat dago Iñaki Linazasororen Caseríos de Guipúzcoa izeneko liburuan:

GAZTANDOLA (prop.), Basalgo auzoa

Bergarako baserriak izeneko web-gunean badago Gaztandola orrian informazio ugaria, tartean kronologikoa. Bildutako lekuko zaharrena Gaztandolaburu litzateke, 1765. urtekoa. Hurrengo urteetan Gaztandolaburu zein Gaztandola agertzen dira.
XIX. mendean hasten da Gastandola aldaera Xx. mendean ere iraun duena. Dirudienez s/z txistukarien neutralizazioa gertatzen hasi zen inguru horretan, hala ere, ezaguna da herskari aurrean neutralizazioa gertatzea errazagoa dela.
Gaztandolaburu toponimo eratorria da, azken elementua buru izena da, beharbada toponimo nagusiaren goiko aldea izendatzeko edo muturreko alde bat.
Gaztandola toponimoak bi elementu lituzke, azkena ola ezaguna da, toponimian behin eta berriz agertzen dena. Hasierako elementua bitxiagoa da, *Gaztando antroponimo hipokoristikoa dagoelako, gure iritziz.
Dirudienez, *Gaztando izenak ez du lekukotzarik utzi, baina badu kide bat izan litekeena, Gartzando, Alfonso Irigoienen De re philologica linguae uasconicae V liburuko Formación de hipocorísticos en la onomástica medieval de área vascónica lanean aztertua, 22. or.:

IB-22 Garçando de Iturgoien a.1213 CDPrioradoNavarra 149, frente a García < Garcea, cuya -a final corresponde al artículo vasco. Garça- podría ser el primer miembro de composición de Garce, cfr. Garçe Barrenetche, Garçe Abalçete a.1412-1413 CensBajaNavarra 109 [La parropie de Lasse], Garçe Garro seynor d’Irygoyen a.1412-1413 CensBajaNavarra 102 [La parropie d’ Uhart], en donde pueden leerse también las formas de patronímico Garçeytz d’Etcheverce y Garceytz Barrenetche, formadas sin la presencia del artículo.

Gartzando bazen Gartze + -ndo, *Gaztando izan zitekeen Gazte (edo Gaste) + -ndo. Ez dago argi Gartzea eta Gaztea (edo Gastea) antroponimoen arteko harremana. Ezaguna da euskararen eremu batzuetan rtz dena besteetan st dena, horrela, bortz/bost bezalako bikoteak. berdintsua gerta zitekeen Gartzea/Gastea antroponimoekin, baina Gaztea ere bada, beharbada gazte hitzaren eraginez. Edo Gastea da, besterik gabe, txistukarien neutralizazioaren ondorioa.
Beraz, Gaztandola toponimoak *Gaztando antroponimo hipokoristikoa erakusten digu, Gartzando ezagunaren aldaera edo kidea izan daitekeena.

Ballestarinea toponimoa

Ballestarinea da Hondarribiko baserri baten izena. XX. mendeko bigarren erdialdeko lekuko bat dago Iñaki Linazasororen Caseríos de Guipúzcoa izeneko liburuan:

BALLESTANEA (prop.), Arkolla ballara, Hondarribia

Lekuko zaharragoak eta berriak daude Onomasticon 23: Hondarribiko toponimia liburuko 169.-170. orrialdeetan:

Ballestarinea
Kontzeptua: Baserria
Iturriak: 1731: Ballestarienea E-7-II-29-6 (2. or.)
1737: Ballestariena (5. or.)/ Ballestarienea (12. or.) E-7-I-48-11
1785: Ballestarienea C-5-II-8-5
1787: Ballestarianea B-2-II-1-1
1848: Balles(t)areanea C-5-II-4-2
1857: Ballestaenéa Nomen. (41. or.)
1872: Ballestaenea Reg. 11 (233. or.)
1879: Bellestanea D-9-1-5
1891: Ballestaenea D-7-1-7
1927: Ballestanea C-5-II-12
1932: Ballestenea C-5-II-12
1945: Balestanea Amil. (458. or.)
1951: Ballestanea Amil. (56. or.)
1969: Ballestaenea Por. VIII (609. or.)
1978: Bastetena (el caserio es Ballestaenea) Por. VIII (613.or
1986: Ballestenea Ond. (156. or.)
1987: Ballestanea Hon. 16 (5. or.)

Toponimoan baleztari hitza dago, ondoren -(r)en + -a, ohikoak etxe izenetan. Oinarrian ballestari aldaera dago, Pirinioz hegoaldeko lurretan gehien agertzen den aldaera. Horrela, Arabako euskararen erakusgarri den Landucciren hiztegian "Yerba de ballestero, ballestarian berarra" dago, XVI. mendearen erdialdean egina.

Semezar antroponimoa

 Erdi Aroko izen hau nahiko bitxia da, Colección Documental del Archivo Municipal de Hondarribia. Tomo IV (1499-1537) izenburuko liburutik eskuratu dira lekukoak, Semezar de Agirre izeneko batenak, 17. agirian, 1499. urtean:

E que los que no quisieron ni pasaron debaxo de la dicha lança ni quisieron ser en ello son Lope de Oyanguren e Juanes de Vrdanybia e Semeçar de Aguirre e Perucho de Aguirre e Martín de Aresti e Domingo de Aguirre e Juanes de Otaçe e Juanecho Vureder...

Azken lekukoa dago 40. agirian, 1500. urtean:

Repreguntado quáles fueron las personas que no pasaron debaxo de la dicha lança, dixo qu’este testigo no pasó porque le pareçía cosa fea, como dicho tiene, y Semeçar de Aguirre e Santuru de Aristi...

Ez da Semezar analizatzeko zaila, bi elementuz osaturik dago, seme eta zahar. Esanahiari dagokionez, seme zaharrena, nagusia izendatuko luke. Premu hitzaren sinonimotzat har daiteke. Badago izan daitekeen beste kide bat, askoz zaharragoa, Erromatar Aroko Ummesahar antroponimoa, Lergakoa.
Dirudienez, Semezar Hondarribian baino ez da agertu, eta hori izan daiteke herri honetan bertan sortutako izena.

Eskutorreta toponimoa

Eskutorreta da Mendexako baserri bat.
Lekuko zahar batzuk daude, XVIII. mendekoak, Nombres de familia y oicónimos en las fogueraciones de Bizkaia de los siglos XVII y XVIII izenburuko liburuan:

Escutorreta [N, TO]
Escutorreta (la cassa de), Mendeja, a.1704, FogVizcayaMs.
Escutorrieta (la caseria de), Mendeja, a.1745, FogVizcayaMs.

Bi lekuko hauetan ezberdintasun bat dago, Eskutorrieta aldaera delako. Baina kontuan hartuz lehenengo lekukoa eta egungoa, Eskutorreta da analizatzeko izena.
Dirudienez, hiru elementu lituzke, esku + torre + -eta, baina hasierako hitza, esku, ez da batere ohikoa toponimian eta zaila litzateke toponimoa horrela ulertzea. Oztopo hori saihesteko, gerta liteke hasierako elementuan aldaketa baten ondorengoa izatea, haplologia batena, esaterako. Hori gertatzen da bi silaba berdinak edo oso antzekoak elkarren ondoan jartzen direnean, bat bakarra geratzen dela, eta aukera bat izan daiteke ezkutu izena, babeserako erabiltzen zena eta, beharbada, inoiz armarri izenaren sinonimotzat erabili izan dena.
Horrela, Eskutorreta toponimoan ezkutu + torre + -eta izango genituen. Beharbada armarri bat zegoen eta hortik izena eman zioten.

Ibarmusu toponimoa

 Ibarmusu da Altsasuko aurkintza bat. Euskaltzaindiaren EODA datu basetegian aurkitutako lekukotza ondoren dago eta, ikus daitekeenez, ez da batere zaharra:

ibarmusu (1992)
ibarmúsu (1992-1999)

Azken hau ahozko aldaera da, guztiek zahartasun bera dute, hiru hamarkada. Dena den, izena nahiko gardena da, bi elementuz osaturik dago, alde batetik ibar, bestetik, musu. Azken hau ez da oso ohikoa toponimian, baina aleak badira, Zubimosu-Zubipunta toponimoa bezala. Azken honetan informazio gehiago dago zubi-musu hitz elkartuaz, baita bere eratorri toponimikoez ere. Toponimo honek ematen du Ibarmusu ulertzeko gakoa, musu hitza toponimian mutur esanahia luke. Beraz, Ibarmusu litzateke aipatutako ibar honen mutur bat.

Eskutilanda toponimoa

 Eskutilanda da Arabako Zuiako udalerriko lepo bat. Lekuko zaharrik ez dago eskura baina erraz ikusten da toponimoaren azken elementua landa dela. Hori kendu eta eskuti- geratzen da.
Eskuti deitura izan da Bizkaian azken mendeetan, Nombres de familia y oicónimos en las fogueraciones de Bizkaia de los siglos XVII y XVIII izenburuko liburutik bi lekuko jaso dira:

Escuti [N, NF]
Escuti (don) (Pedro de) [San Martin (barrio de)], Musques (San Julian de), a.1876, FogVizcayaMs.
Escuti viuda (ynquilino) (Concepcion de) [Medio y Solar (calle y canton del)], Portugalete, a.1745, FogVizcayaMs.

Lekuko gehiago eta zaharragoak daude Dokuklik web-gunean, Euskal Autonomi Erkidegoko eliza-agiriak biltzen dituen lekuan. Agiri hauek dira, jaio, ezkontza eta heriotza agiriak eta Eskuti agertzen da XVII. mendearen erdialdetik:

Lekukotza ia guztia Muskizkoa da, beraz, beharbada inguru horretan inoiz izan da Eskuti toponimo bat, egun ez dagoena. Beraz, bi izan dira Eskuti izena izan duten toponimoak, Arabako Zuiakoa eta Bizkaiko bat, agian Muskiz aldekoa.
Eskuti toponimoak bi elementu lituzke, Eskaregi toponimoan bezala, lehenengoa haitz litzateke, es- aldaera hartu duena. Azken elementua gutxi litzateke, guti aldaera zaharra erabiliz. Bi elementuen elkarketak Eskuti sortuko zuen eta horrek erakusten du sartaldeko eremuan guti aldaera erabiltzen zela.

Konkorrenea toponimoa

 Konkorrenea da Donostiako kale bat, baita etxe bat ere. Gainera, Konkorreneberri A eta Konkorreneberri B etxeak daude.
Donostiako toponimia izeneko lanean lekuko ugari daude XIX. mendearen erdialdetik:

KONKORRENEA: Concorre (1851, alto de, D.U.A.-D-9-I-1948-7), Concorrene (1860, D.U.A.-D-7-1-P.), Concorro (1864, Casa de labor, N.P.G., 65 orr.), Concorrene (1874, Fuerte de , D.C.H.G, 219, 216 orr.), Concorrenea (1975, S.S.D., 450 orr.), Concorro/ Concorrane (1841, casa, D.U.A.-B-10-II-362-2); Konkorrenea (1989, D.U.T.B.). 64-6-5, m. H-2.

Azkenik, XVIII. mendearen bukaerako lekuko zaharrago bat dago, aurreko lanean aipatu gabea, Proyecto de ereccion de tres iglesias antemurales en San Sebastian. Hacia 1775 izenburuko lanean, Luis Murugarren egilea, BAP, 1980, Concorrena.
Toponimoaren bukaera aldean -(r)en + -a dago, ohikoak etxe izenetan. Oinarrian konkor izenondoa dago:

II. (Adj.).
(gral.; Arch VocGr, Dv, H), kunkur (B, S, R-uzt; Lecl (khunkhur), vEys, H), kunkor (Gèze). Ref.: A (konkor, kunkur); Lrq /konkor, künkür/; Izeta BHizt (kunkurre).
Jorobado.

Etxearen jabea garai batean konkorduna izango zen eta horregatik konkor izengoitia jaso eta etxeak Konkorrena izena hartu zuen.

Murkaitza toponimoa

 Murkaitza da Bidania-Goiatz udalerriko tontor baten izena.
Lekuko zaharrik ez dago, baina toponimoa, dagoen bezala, analiza daiteke. Aldaketa ezezagunik gertatu bada, litekeena da etimologia aldatu behar izatea, zatiz ala osorik.
Toponimoak bi elementu lituzke, bukaeran -a artikulua eta hasieran burkaitz izena:

burkaitz.
(G, AN-gip-5vill; Lar, Añ (G, AN), Bon, Hb), morkaitz (G-bet), murkaitz (G-to; Lar, Hb, H (V, G)), porkaitz (AN-gip). Ref.: A (burkaitz, morkaitz, murkaitz, porkaitz); Gte Erd 260.
Peñón, risco; precipicio, derrumbadero.
[...]

Ikus daitekeenez, hitz honen aldaeren artean murkaitz ere badago. Kasu honetan izena eta izana loturik daude, beste askotan bezala. Normala da leku horietan, gailurretan eta, ingurunea ia ez aldatzea gizakiaren eraginez.
Besterik gabe, burkaitz izenaren lekuko bat litzateke Murkaitza toponimoa.

Txangiluenea toponimoa

Txangiluenea da Aiako etxe bat.
XX. mendeko bigarren erdialdeko lekuko bat dago Iñaki Linazasororen Caseríos de Guipúzcoa izeneko liburuan:

TXANGILLU (prop.)

Bi izenen arteko ezberdintasun batzuk daude, nabarmena da egungo izenean -(r)en + -a dagoela. Horrelako izenak behin baino gehiagotan agertzen dira, baina ez da ohikoa. Beste ezberdintasuna grafikoa da, azken batean biak berdin ahoskatu behar dira. Hala ere, toponimo baterako hobe litzateke idazkera zaharra gordetzea, Txominurtzillo toponimoan bezala.
Aiako etxe horren oinarrian antroponimo bat dago, Xangillu antroponimoa, hain zuzen. Sarrera horretan azaldu genuen antroponimo hipokoristiko zela, oinarrian *Txan/*Xan 'Joan' zegoela, eta ondoren bi atzizki, -ki (edo -ko) eta -illu. Beraz, antroponimo honetaz bi lekuko daude, bata antroponimikoa eta beste toponimikoa, biak inguru berekoak. Horrek esan nahiko luke etxearen sorrera antroponimoaren garaikoa dela, milurte erdi ingurukoa.

Albiasu toponimoa

 Albiasu da Larraungo kontzeju bat.
Toponimo honen informazioa Euskaltzaindiaren EODA datu basetegitik eskuratu da, Albiasu izenaren lekuko zaharrenak eta baita etimologi saioak ere:

alviassu (1268)
aluiasu, aluiassu [alutassu] (1280)
aluiaçu (1350)
[...]

Bi dira aipatu beharrezkoak etimologiari dagozkionak, batetik M. Belaskoren Diccionario etimológico de los nombres de los pueblos, villas y ciudades de Navarra. Apellidos navarros liburukoa:

'Henares'. Del vasco albitz 'heno' y el sufijo abundancial -tsu. Comentario lingüístico: El nombre se suele relacionar con la voz vasca albitz 'heno'. Como indica A. Irigoyen (34): "habiéndose apuntado que en este caso podría tratarse de albitz, 'heno', es decir, *albitzu, 'henar', lo que, con toda probabilidad, encuentra apoyo en la existencia del paralelo románico Alcalá de Henares, Madrid, Albisu en Larraun, Navarra, es contracción de Albiasu, forma más completa, y, por lo mismo, más recomendable, a mi juicio, incluso para la forma oficial vasca...". Traducciones curiosas y explicaciones populares: Traducciones de este género son 'mirador del ramal de alisos', 'pedregal'.

Azkena Patxi Salaberriren Origen y significado de la toponimia en Navarra lanekoa:

Nombres con sufijo -tsu, -zu (...) Albiasu en Larraun se documenta en 1350 como Alviaçu. Mitxelena (AV, 32) recoge Albisu y Albizu y los deriva de albitz 'heno'; la localidad de Larraun se documenta con -a-, pero en la actualidad se pronuncia Albisu (NHI, 72). Otro caso con final -su es Altsasu, Alsasua en castellano, documentado siempre con -(s)sua, excepto en dos ocasiones (Melchor de Alssasso en 1288 --cita Mitxelena [1983: 450]-- y Alçaçua, 1350), al parecer sobre haltz 'aliso'.

Bietan antzekoa aipatzen da, baina azaldu gabe geratzen dira bi kontu. Batetik albitz izenaren txistukariaren galera. Bestetik, tarteko /a/ bokalaren arrazoia. Lehenengoa, disimilazio baten ondorengotzat har daiteke, *Albitzatsu > Albiatsu, Antso antroponimoa *Santso lehenagoko baten ondorengoa den bezala. Azkena da /a/ bokal horrena, eta Ametzagaña toponimoa bezalakoa izan daiteke, hau da, tartean beste elementu bat dago, ametz + gain + -a ezinezkoa delako. Irtenbide bat atzizki bat litzateke, -aga edo -tza. Horrelakoa gertatuko zen Albiasu toponimoan ere. Kasu honetan -tza atzizkia litzateke azaltzeko oztopo gutxien duena: albitz + -tza + -tsu > *Albitzatsu > Albiasu.

Galbete toponimoa

 Galbete etxe izena behin aurkitzen da, 1625. urte inguruko Lope de Isastiren Compendio de la historia de Guipuzcoa izeneko liburuan, badago Zegamako etxeen artean Galbete izenekoa:

...Gozategui, Mendolde, Arrieta, Echeverria , Echeverria, Echeverria, Amiano, Ibiacaiz, Ugarte Galbete, Unzurrunzaga, Gorrichategui, Antia. 21.

Toponimo honetan antroponimo bat izango zen, Irigoienek, bere Pertsona izenak euskaraz nola eman liburuan antroponimo hori aipatu zuen, Calvet aldaera duena:

3.82. Ikus XII eta XIII menderako CALVET: Calvet d’Elizaldea, (c. 1173, Doc. Artajoneses, dok. 132); don Calvet de Exarren, (1227, El gran Pr. Nav., dok. 200); don Calvet de Exarren, (1227, El gran Pr. Nav., dok. 200).

Antroponimotik toponimora aldaketa batzuk gertatuko ziren, alde batetik hasierako herskariaren ahostuntzea, k- > g-, fenomeno hau ohikoa da maileguak euskarara egokitzean, horrela, Betroitzaga toponimoan, oinarriaren azken jatorria Petrus latin antroponimoan dago.
Azken aldaketa bukaerako bokalari dagokio, Irigoienek emandako lekuko guztietan ez dago bokal hori, baina fenomeno hori erdaraz ere gerta zitekeen.
Beraz Calvet antroponimotik sortua litzateke Galbete toponimoa. Etxe izena zenez, normala da etxearen jabearen izena hartzea.

Uegun toponimoa

 Uegun Aiako toponimoa da; auzo bat, baserri bat eta erreka bat izendatzen ditu.
XX. mendeko bigarren erdialdeko lekuko bat dago Iñaki Linazasororen Caseríos de Guipúzcoa izeneko liburuan:

UBEGUN (prop.), Olaskoaga-Egia ballara

Lekuko zaharragoak daude Dokuklik web-gunean, Euskal Autonomi Erkidegoko eliza-agiriak biltzen dituen lekuan. Agiri hauek dira, jaio, ezkontza eta heriotza agiriak, XVII. mendetik badira Uegun deitura duten batzuk:

Toponimoan hitz elkartu bat egon daiteke, ur-egon, Orotariko Euskal Hiztegian sarreratxo bat duena:

UR EGON. "(V-ger), el agua estancada en charcos, pantanos" A.

Aldaketa bakarra, on > un bokal aldaketa dago, euskararen eremu batzuetan ezaguna, horrela, Hondarribiaren lekuko zaharrenetan Undarribia dago.
Egungo ahozko aldaera Ubegun, ur hitzaren beste eratorri batzuetan gertatu ohi da, Ubakelua toponimoa bezala, jatorriz ur okelu izango zen.
Uegun toponimorako aurkeztutako etimologia zuzena bada, ur-egon elkartuaren lehenengo lekukoa mende batzuk atzeratuko litzateke, deituretan lehena 1635. urtekoa delako.

Eguneraketa (2024-11-29):
Aipatutako Dokuklik web-gunean beste bilaketa bat egin da, Huegun deitura bilatuz eta lekuko zaharragoak aurkitu dira, XVI. mendearen bigarren erdikoak:

Ikusten denez, lekuko zaharrena 1567. urtekoa da, hau da, sarrerakoa baino 68 urte zaharragoa. Beraz, lekukotza mende erdia baino gehiago aurreratu da.

Urkaregigaña toponimoa

 Urkaregigaña izeneko tontorra dago Elgoibarren.
Toponimoak bi elementu ditu, Urkaregi toponimoa eta gain, -a artikulua zenbatu gabe.
Urkaregi toponimo zaharra da, XVII. mendeko lekukoak ezagutzen dira, deitura bihurtua, Dokuklik web-gunean, Euskal Autonomi Erkidegoko eliza-agiriak biltzen dituen lekuan. Agiri hauek dira, jaio, ezkontza eta heriotza agiriak:

Urkaregi izena iluna da, azalpen bat baino gehiago izan ditzake, zorionez, badago bere aldaera zaharrago bat, Dokuklik-en ere aurkitua:

Aipatu behar da Mendaro eta Elgoibar mugakideak direla; beraz, lekukoak egungo toponimoari dagozkio. Azken toponimo bat geratzen da izenak erabat azaltzeko, Urkarai, inguru berekoa:

Hiru dira azaltzeko izenak, Urkarai, Urkaraegi eta Urkaregi. Bilakaera osoa hauxe litzateke: urka + garai > Urkarai + hegi > *Urkaraiegi > Urkaraegi > Urkaregi. Guztira hiru elementu genituzke, urka, garai eta hegi eta emandako aldaketak normalak dira. Azkenean, toponimo batetik beste bi agertu dira, eta aldaera bat.

Txusenenea toponimoa

 Donostiako toponimo hau ez da, dirudienez, gure egunetaraino heldu. Baina aurreko mendeetako lekuko batzuk utzi ditu. Lekuko berrienak Donostiako toponimia izeneko lanean, XIX. mendearen erdialdekoak dira:

Chusenenea Aundi (1841, casa, D.U.A.-B-10-II-362-2).

Chusenenea Chiqui (1841, casa, D.U.A.-B-10-II-362-2), Susenaene-chíqui (1862, casa, D.U.A.-D-7-1-1).

XVIII. mendearen bukaerako bi lekuko zaharrago daude, aurreko lanean aipatu gabeak, Proyecto de ereccion de tres iglesias antemurales en San Sebastian. Hacia 1775 izenburuko lanean, Luis Murugarren egilea, BAP, 1980, Chusenarenechiqui [...] Chusenarene maior.
Bi toponimo ziren Txusenenea Aundi eta Txusenenea Txiki, XVIII. mendeko lekukoetan toponimoak osatuagoak dira, Txusenarenetxiki eta *Txusenarenea(u)ndi zirelako. Bi etxeak bereizteko ha(u)ndi eta txiki izenondoak erabili zituzten eta oinarria *Txusenarenea izango zen. Etxe izen askotan bezala, bukaera aldean -(r)en + -a zeuden, baina interes handiena hasierako elementua du, *Txusen izenak. Askotan antroponimoa izan ohi da, baina lanbide izenak ere badira. Kasu honetan izenondo bat dago, persona batena ziurrenik, txusen, xuxen hitzaren aldaeren artean dago. Hau zuzen izenondoaren aldaera txikigaria da eta bigarren adiera egokia da izengoiti baterako:

[...]
2. (AN, L, BN, R, S ap. A ; Gèze (xü-)), txuxen, txuzen. (Aplicado a personas). Recto, honesto, justo. "Juste" Gèze. "Probo, justo" A.

Zaila da horrelako hitzak toponimian aurkitzea, baina Donostiako etxe izenen ugaritasunak horrelako toponimoak eskaintzen ditu, beharbada xuxen edo txusen izenondoarekin sortutako bakarrak.

Xangillu antroponimoa

Antroponimo hipokoristiko hau behin agertzen da, Colección Documental del Archivo Municipal de Hondarribia. Tomo IV (1499-1537) liburuko 59. agirian, 1500. urtean:

Oyanguren de Xangillu tiene vna casa en el camino d’Oyarçun; alinda con Juane d’Arreche.

Dirudienez, izen honetan atzizki elkarketa izan da, alde batetik -ko edo -ki, eta horren atzetik, -illu. Azken hau ez da ohikoa baina ezezaguna ere ez, Txopillo eta Zabardillo antroponimoek erakusten duten bezala. Oinarrian Joan antroponimoa genuke, baina hau ere aldatua, *Xan aldaerarekin. *Xan 'Joan' + -ki (edo -ko) + -illu: Xangillu. Aipagarria da hasierako txistukaria, frikaria dirudielako. Fenomeno hau ohikoa da iparraldeko euskalkiena eta Hego Euskal Herriko eremu gutxi batzuk hartzen dituena, Xanto antroponimoa bezala, Xanto toponimoaren oinarria dena, Baztanen.

Bernategi toponimoa

 Bernategi da Donostiako baserri baten izena.
Lekuko gehiago daude Donostiako toponimia izeneko lanean, baita toponimo eratorri bat:

BERNATEGI: Benartegui Aundi (1841, casa, D.U.A.-B-10-II-362-2), Bernategui aundi (1860,
D.U.A.-D-7-1-P.), Bernátegui-aúndi (42) (1862, casa, D.U.A.-D-7-1-1), Bernátegui-aundía (1864, Casa de labor, N.P.G. 64 orr.); Benartegi (1989, D.U.T.B.). 64-14-3, m. I-3.

Bernategui chiqui (1860, D.U.A.-D-7-1-P.), Bernátegui-chíqui (1862, casa, D.U.A.-D-7-1-1).

Benartegui Chiqui (1841, casa, D.U.A.-B-10-II-362-2), Bernátegui-chiqui (1864, Casa de labor, N.P.G. 64 orr.).

XVIII. mendearen bukaerako lekuko zaharrago bat dago, aurreko lanean aipatu gabea, Proyecto de ereccion de tres iglesias antemurales en San Sebastian. Hacia 1775 izenburuko lanean, Luis Murugarren egilea, BAP, 1980, Bernategui menor.
Azken lekuko honek XVIII. menderaino eramaten du toponimoaren lehenengo datua. Toponimoak bi elementu ditu, azkena -tegi atzizki ezaguna da, toponimian eta batez ere oikonimian oso ugaria dena. Etxe izena denez, normala da antroponimo bat izatea eta hori litzateke hasierako elementua, Bernat antroponimoa, Bernalena eta Bernalsoro toponimoetan dagoen bera, edo, zehatzagoa izanez, bere aldaera bat. Hauetan Bernal aldaera dago eta honetan Bernat, Bernart osoagoaren aldaera laburtua. Bernal litzateke Bernar baten aldaera disimilatua, Bernart osoagoren aldaera, azkeneko herskaria galdu duena.
Antroponimo hau agertzen da K. Mitxelena eta A. Irigarairen Nombres vascos de persona lanean:

Bernat Bernardo: Mossen Bernat echepare Dech. quien en la dedicatoria de su obra, de tono más elevado, se llama a sí mismo bernard echeparecoa y llama a su amigo Bernard Lehete. Dim. Beñat: cf. b.-nav. Eñaut dim. de Arnaut, b.-nav. sul. Allande, Ellande, Arnalde. También con disimilación Betran Beltrán, dim. Bettan, Pettan.

Mitxelki antroponimoa

 Antroponimo hau Hondarribiko agiri zaharretan agertzen da, Colección Documental del Archivo Municipal de Hondarribia. Tomo IV (1499-1537) liburuko 20. agirian, 1499. urtean:

... Estebe de Artalecu y Chebo d’Arançate e Martie de Larreandi y Juanecho de Aguinaga e Juanicot, hijo de Nicolás de Arbelaiz, y Estebe Luçea y Domingo de Lascoayn y Juanot Luçea e Domingo de Michelqui e Martie de Larreandi y Chebo de Guillermo y Marticho de Leguia e Sabat de Astigar y Sabat, carniçero, y Martín de Larreandia, vezinos de Yrun Vrançu...

Beste lekuko bat, 26. agirian 1499. urtean:

Vista por mí una pesquisa fecha contra Martín de Moniorte y Martín de Aldabe, jurado, e Juan de Gabiria e Juanes d’Ibargoyen e Juanes d’Astigar e Martín rrementero e Miguel rrementero e Juanot, fijo de Nicolás de Arbelaiz, y Chebo de Guillermo e Martín de Iguiniz y Marticho de Leguia e Juanot Luçea e Juaneto de Michelqui, Sabat d’Astigar y Sabat carniçero y Martín de Larreandi y Quatroxe, Machico de Alcaya[ga], Juanes d’Oyanguren dicho “Moço”, Domingo de Goyçueta, Domingo de Lascoayn...

Biak, Domingo de Michelqui eta Juaneto de Michelqui, ziren Irungo auzokideak eta, beharbada, Mitxelki izena zuen aipatutako bi gizon horien aita, agian gizon bera.
P. Salaberriren Izen ttipiak euskaraz liburuan badago, 139. or.:

Mitxelki (Mitxel). Ardatz Itzagaondoko Michelquirena etxe izenaren oinarrian dago (1770, Au.p., 43, 26); agirietan oikonimo hau berau urte batzuk lehenago, 1726an, Michelqui da.

Salaberrik lekuko bat aukezten du, toponimoa zena, lehen Michelqui eta gero Michelquirena, XVIII. mendekoa. Hondarribiko izenak XV. mendekoak izanik, lehenengoak lirateke, zaharragorik aurkitzen ez bada, behintzat.