Otxotenea toponimoa

 Otxotenea da Lesakako etxe bat. Lekukoak XVIII. mende bukaeran agertzen dira:

ochocotonea (1795)
ochocotonea (1841)
otxoteko-baita (1926)
ochocotenea (1944)
otxotenea (1960)

Egun, jarritako azken lekukoa bezalakoa da, Otxotenea. Funtsean, bilakaera bat izan da, Otxokotonea zaharretik Otxotenea berrira. Izen zaharrak XVIII. eta XIX. mendeetan iraun zuen eta gero Otxotenea sartu zen eta hori finkatu da. Tartean, otxoteko-baita (1926) eta Otxokotenea (1944) daude. Otxokotonea jatorrizko izena bazen horretatik hasiko da analisia. Bukaerako genitiboaz eta artikuluaz gain, antroponimo bat dago, lekukotu gabeko *Otxokoto, ziurrenik,Otxoa antroponimoaren eratorria, zehatzago, Otxoko antroponimotik sortua, -to atzizki txikigarria erantsiaz. Aldaketa, beharbada, Otxote antroponimoaren eraginez gertatu zen, askoz ezagunagoa, hau ere Otxoa antroponimotik sortua.
Laburbilduz, Otxoa antroponimotik Otxoko hipokoristikoa sortu zen eta honetatik, *Otxokoto antroponimo hipokoristikoa, izartxo bat du lekuko antroponimikorik ezagutzen ez zaiolako, baina badakigu izan zela Otxotenea toponimoagatik.

Otsanaiz toponimoa

 Otsanaiz da Arizkungo aurkintza bat. Euskaltzaindiaren EODA datu basetegiaren arabera, toponimoaren lekukotza hasten da XVIII. mendearen hasieran:

osanaiz, varrio de (1703)
otsanayz, varrio de (1706)
otsanaiz, varrio de (1724)

Geroko lekukoak berdinak dira eta egun ere izena berdina da. Aipatutako web orrian bi elementu agertzen dira toponimoa azaltzeko, otso izen arrunta eta -iz atzizkia, baina azaldu gabe dago tarteko silaba, -na-, eta horrek etimologia kolokan uzten du.
Toponimoak bi elementu izango zituen, azkena -iz atzizkia, toponimian askotan agertu ohi dena, normalean antroponimo baten ondoren dago eta kasu honetan otsana- litzateke hori. Ez da horrelako antroponimorik ezagutzen baina egia da hasieran otso izan daitekeela, baina ez izen arrunta, antroponimoa baizik, eta zehatzago, antroponimo eratorri bat izango zen, oraingoz zehaztu gabea. Toponimoa sortu zenetik papereratu arte mende ugari joan ziren eta tarte horretan aldaketak gertatzeko aukera izan zen, areago antroponimoa galdu zenetik. Euskal toponimian bada aldaketa bat gutxitan gertatua, nd > n soilketa, Altzania toponimoan bezala. Hori aztergai den toponimoan gertatu bazen, atzeranzko bidea egin eta *Otsandaiz berreskuratuko genuke eta orduan argi ikusten da oinarrian Otsando antroponimoa izan zitekeela. Horrela izan bazen, Otsando + -iz > *Otsandoiz sortuko zen eta gero, bokala aldatu zen, aurrekoaren eraginez agian, Beraskaburu toponimoari gertatuko zitzaion bezala. Otsando antroponimoak toponimian aztarren ugari utzi ditu, horrelakoak dira blog honetan aztertutako Otsandola, Otsondoa, beste toponimo askoren artean. Hemen jarritakoaren arabera, Otsanaiz ere multzo honetakoa litzateke.

Urasketa toponimoa

 Urasketa da Bergarako erreka bat. Informazio osagarria dago Bergarako euskara web gunean, Urasketa toponimoaren orrian. Lekuko zaharrena XX. mende bukaerakoa da, Urasketa (1991). Orri horretan izenaren arrazoia ere ematen dute: Informanteak dio lehen toki horretan ur-askak izan zirela eta hortik datorkiola izena.
Toponimoaren elementuak argiak dira, uraska izen elkartua eta bukaeran, -eta atzizkia. Uraskaren bi elementuak gardenak dira, ur eta aska, azken hau toponimian ere azaltzen da, Askaita toponimoan bezala.

Otxandio toponimoa

 Otxandio da Dimako baserri bat, Arratiako udalerrian:

Etxearen lekuko zaharrak daude Nombres de familia y oicónimos en las fogueraciones de Bizkaia de los siglos XVII y XVIII liburuan:

Ochandio [N, TO]
Ochandio (la casa de), Dima, a.1796, FogVizcayaMs.
Ochandio (la casa de) [Uicarregui (cofradia de)], Dima, a.1799 [, FogVizcayaMs.
Ochandio (la caseria de) [Vicarregui (varrio de)], Dima, a.1745, FogVizcayaMs.
Ochandio (la cassa de) [Uicaregui (cofradia de)], Dima, a.1704, FogVizcayaMs.

Ochandio [N, NO]
Ochandio (Fran(cis)co de) [Ochandio (la cassa de)] [Uicaregui (cofradia de)], Dima, a.1704, FogVizcayaMs.
Ochandio (Fran(cis)co de) [Ochandio (la caseria de)] [Vicarregui (varrio de)], Dima, a.1745, FogVizcayaMs.
Ochandio (Francisco de Bustinza) [Ochandio (la casa de)] [Uicarregui (cofradia de)], Dima, a.1799, FogVizcayaMs.

Bilaketa egin da Dokuklik web-gunean, Euskal Autonomi Erkidegoko eliza-agiriak biltzen dituen lekuan. Agiri hauek dira, jaio, ezkontza eta heriotza agiriak eta Otxandio deituraren lekukoak daude XVI. mende hasieratik:

Baina ez dago argi lekuko hauek Dimako toponimoari dagozkiola, izan ere, Bizkaian bada, nahiko hurbil gainera, Otxandio herri izena, gaztelaniaz Ochandiano bezala ezaguna. Beraz, litekeena da Dimako toponimoa Otxandiotik ekarri izana, agian baserriaren jabea hango jatorria zuelako. Bide batez, Otxandio izen nabarmena da, -ano atzizkia du baina oinarria, antroponimoa, euskarazkoa da eta ez latin jatorrikoa, -ano atzizkia duten toponimo ia guztiak ez bezala.

Egurtza toponimoak

 Egurtza da Gipuzkoako toponimo batzuetako elementua. Horrela, Egurtza da Ezkio-Itsasoko erreka bat, Zegamako baserri bat eta Zizurkilgo sakonune bat. Azpeitian bi baserriren oinarria da, Egurtzagoikoa eta Egurtzazpikoa. Toponimo hauetan egurtza hitza dago, Orotariko Euskal Hiztegian oso lekukotza urrikoa du:

egurtza.
1. Cantidad de leña. v. egurtze.
Orra zenbaterañoko ikatz ta egurtzak esekutatzen diran Probinzia labur onetan. Izt C 130.
2. (V-gip ap. Etxba Eib ).
" Egurtza [...]. Monte leñero (Labayru Hist IV 291)" DRA . "Monte donde se saca leña. Ejido. Lenago ziran errixan egurtzak, su-egurra ataratzeko auzuak, eta etxegintzarako biar zan zura " Etxba Eib.

Toponimoetan bigarren adiera izango zen eta lekuko zaharrena XX. mende hasierakoa da baina zaharragorik bada Archivo Foral de Bizkaia Sección Municipal. Documentación Medieval (1326-1520) liburuaren 4. agirian, 1487. urtekoan:

Otrosi, apropiaron e dieron e adjudicaron a los cofrades e bezinos de la foz e partida de Milicua e a sus consortes todo lo de dentro de los limites e linderos siguientes, es a saver: desde la punta de la egurza e monte biexo de la dicha foz e cofradia de Meliqua, que es en Lasiar, e dende al logar llamado Anaoco Helorria, e dende al sel llamado Dolara Urquiaga, el dicho sel fenezia avaxo, todo fasta al llogar llamado Doneanzaval e parte Garaygoya, dende fasta los terminos e montes e egurzas que se llama de la foz e partida de Meliqua, para que los ayan para si e sus cassas e casserias sin parte de otras perssonas algunas.

Beraz, egurtzaren lekukotza lau mendetan aurreratu da, Erdi Aroaren bukaerako bi lekuko hauekin.

Gibiritegi toponimoa

 Gibiritegi da Bidania-Goiatz udalerriko baserri bat. Izendegi ofizialeko datuen arabera, lekuko zaharrena XIX. mendearen erdialdekoa da, Guibiritegi (sic) da, 1857. urtekoa.
Beste hainbestetan bezala, toponimoa deitura bihurtu zen eta lekuko zaharragoak daude Dokuklik web-gunean, Euskal Autonomi Erkidegoko eliza-agiriak biltzen dituen lekuan. Agiri hauek dira, jaio, ezkontza eta heriotza agiriak eta XVI. mende bukaeratik lekukoak jaso dira:

Giberitegi aldaera ere aurkitu da, baina lekuko gutxiago dira eta data berriagokoak:

Hala ere, litekeena da Giberitegi > Gibiritegi bilakaera gertatu izana, bokal asimilazioa askoz hobeto azaltzen da hitz honetan eta ez alderantzizko bidea, disimilazioa. Ziurrenik datu gehiago izanez gero, proposatutako bilakaera erraz ikusiko litzateke, baina datuek bestelakoa erakusten digute.
Toponimoa azertzeko, bukaerako elementua berehala agertzen da, -tegi atzizkia. Baina hasierakoa ez da hain argia, gibiri- zein giberi- ez dira, antza denez, euskal hitzak. Arrunta da etxe izenetan antroponimoa izatea eta beharbada Gibiritegi ere multzo horretakoa izan daiteke, Joseph M. Piel eta Dieter Kremer ikertzaileen Hispano-gotisches Namenbuch liburuan bada gib- errotik sortutako Giberi(us) antroponimoa, 150. or.:

Beraz, garai oso zahar batean, duela mila urte inguru, Giberi antroponimoa izan zen eta Gipuzkoa aldean etxe bat eraikia izan zen bere izenarekin.

Zeleder toponimoa

 Zeleder da Azkoitiko baserri bat eta bazter-auzo bat. Toponimo eratorri bat dago, Zeledertxo baserria. Izendegi ofizialeko lekuko zaharrena XIX. mendearen erdialdekoa da: Celeder (1857). Beraz, azken mende t'erdian ez da ezertan aldatu eta analisia izen horretatik hasi beharko da.
Toponimoaren azken zatiak eder hitza gogorarazten du, baina hasierakoa iluna da. Hala ere, irtenbide bat dago, Zelanda, Zelandi eta Zelandieta toponimoetarako gertatu omen zena, haplologia baten ondorengo izenak dira, hau da, bi silaba oso antzeko elkarren ondoan jartzean bat geratu zen: zelai + eder > *Zelaieder > Zelaeder > Zeleder. Bokalarteko /i/ galtzea fenomeno ezaguna da, cf. Ibaeta toponimoa, *Ibaieta zaharrago batetik.

Enuto toponimoa

 Enuto da Usurbilgo tontor bat. Toponimo eratorri bat dago, Enutoazpiko erreka. Lekuko zaharrik ez dago eta, beraz, azterketa etimologikoa Enuto izenetik hasiko da. Bitxia bada ere, lotura egin daiteke inbutu hitzarekin, oso aldaturik geratutakoa.
Toponimoak bi bilakaera jasoko zituen eta horregatik inbutu hitzetik aski urrundu da. Alde batetik, herskari asimilazio bat gertatu zen: enbuto > *enduto. Azken silabaren herskariaren horzkaritasunak asimilatu zuen aurreko silabako ezpainkariak. Azkenik, nd > n bilakaera gertatu zen, ez da askotan gertatzen baina ale batzuk daude euskal toponimian, horrela, blog honetan aztertutako Altzania toponimoa.
Toponimoak gordeko zuen hasierako bokala, baina gero jasan dituen aldaketak oso aldatu dute jatorrizko izena izan zitekeena. Hala ere, bitxia da horrelako hitz arrunt bat agertzea toponimian, beharbada toponimo eratorria dena, Enutoazpiko erreka, gakoa izan daiteke. Errekaren guneren batean inbutu baten itxurako leku bat izan zitekeen eta ondoren toponimoaren eremua handituz joan zen, hurbil zegoen tontorra izendatzeko. Baina prozesu horretan, beharbada mende batzuk igaro ziren eta izena itxuragaltzen joan zen.

Zorrotzarrieta toponimoa

 Zorrotzarrieta da Donostiako erreka bat, egun desagertua. XX. mende bukaerako lekuko bat dago Donostiako toponimia izenburuko lanean:

*ZORROTZARRIETAKO ERREKA: Zorrotzarrietako erreka (U.T.); Zorrotzarritako erreka (1989, D.U.T.B.). 64-28-8, K.

Toponimoak ez du zailtasunik, zorroztarri hitz elkartua dagoelako, zorrotzarri aldaera erabiliz. Hitz hori blog honetan aztertutako beste toponimo batean agertzen da, Zorrostarriaga toponimo zaharrean, hain zuzen. Beharbada azken toponimo honetan hitz elkartu zaharra agertzen da eta Gipuzkoakoan berriagoa, gardena delako, baina hori ez da ziurra.

Zelanda toponimoa

Zelanda da Legazpiko bi toponimoren oinarria, biak baserriak, Zelandabekoa eta Zelandagoikoa. Izendegi ofizialeko lekuko zaharrenak XIX. mendearen erdialdekoak dira: Celanda de arriba eta Celanda de abajo (1857).
Zelanda izenetik hasiko da azterketa baina ziurrenik ez du loturarik Zeelanda Herbehereetako probintziarekin, nahiz eta izenak oso antzekoak izan. Bide batez, Zeelanda Berria herrialdearen izena beste horretan oinarriturik dago. Herbehereetako toponimoaren ezagutza izan bazen Euskal Herrian Zelanda aldaera laburtua izango zen, Legazpiko toponimoaren homofonoa. Hala ere, gerta liteke analisia beste bide batetik egin ahal izatea.
Zelanda izenak antz handia du blog honetan aztertutako Zelandi eta Zelandieta  toponimoekin. Azken hauetan zelai + handi (+ -eta) analisia proposatu bagenuen, Zelanda toponimorako antzekoa proposatuko dugu. Beharbada egokiena zelai + landa izan daiteke, lehenik *Zelailanda sortuko zen eta gero, toponimoa laburtu zen, haplologia gertatuz, hau da, bi silaba oso antzeko elkarren ondoan jarri ziren eta bat geratu zen, *Zelailanda > Zelanda. Lekuko zaharragoak izanez gero, gerta liteke aurreko egoeraren lekukorik agertzea baina hori ere zalantzazkoa da, agian toponimoa sortu ondoren laburketa gertatu zen, proposatutako etimologia zuzena bada.

Otxotegi toponimoa

 Otxotegi da Segurako baserri bat. XX. mendeko bigarren erdialdeko lekuko bat dago Iñaki Linazasororen Caseríos de Guipúzcoa izeneko liburuan:

OTXOTEGI (prop.)

Gipuzkoan beste etxe batek izen bera zuen, Lazkaon, XVII. mendearen hasieran. Hala agertzen da Lope de Isastiren Compendio historial de Guipuzcoa liburuan, Ochotegui.
Toponimoak bi elementu izango zituen, bukaeran -tegi atzizkia, ohikoa etxe izenetan eta oinarrirako bi aukera daude, agerikoena da Otxoa antroponimoa izatea, baina ezin da baztertu Otxote antroponimoa izatea, Otxote eta Otxotenea toponimoetan dagoena. Kasu honetan haplologia gertatuko zen, bi silaba berdinak edo oso antzekoak elkartzen direnean bat galtzen da, Otxote + -tegi > *Otxotetegi > Otxotegi.
Bi aukera badira, Otxoa eta Otxoteren artean, baina lehena askoz gehiagotan agertzen da eta, beraz, horrek du aukera gehien toponimoaren oinarria izateko. Oso zaila da, baina gerta liteke informazio gehiago agertzea eta bertan ziurtatu ahal izatea toponimoaren oinarria, baina hori gertatzeko aukera gutxi daude.
Oinarrian Otxoa antroponimoa bada, bukaerako bokala galduko zuen, Otxoategi toponimoek ez bezala.

Otxoategi toponimoak

 Otxoategi da Gabiriako baserri baten izena. Izendegi ofizialeko lekuko zaharrena XIX. mendearen erdialdekoa da, Otzoátegi (1857). XX. mendeko bigarren erdialdeko lekuko bat dago Iñaki Linazasororen Caseríos de Guipúzcoa izeneko liburuan:

OTXOATEGI (transf. en finca de recreo)

Aipatutako liburuan bada beste toponimo bat oso antzekoa, Olaberrian:

*OTSOATEGI (prop.)

Hauetaz gain, Bizkaian ere izan zen, Bakio herrian eta bi mendetako lekukoak bildu dira Nombres de familia y oicónimos en las fogueraciones de Bizkaia de los siglos XVII y XVIII liburuan:

Ochoategui [N, TO]
Ochoategui (la casa de), Baquio, a.1799, FogVizcayaMs.
Ochoategui (la cassa de), Baquio, a.1704, FogVizcayaMs.
Ochoategui_la_Mayor (la caseria de), Santa Maria de Basigo, a.1641, FogVizcayaMs.
Ochoategui_Menor (la caseria de), Santa Maria de Basigo, a.1641, FogVizcayaMs.

Ochoategui [N, NO]
Ochoategui (Juan de Çubel Garay), Santa Maria de Basigo, a.1641, FogVizcayaMs.
Ochoategui (Pedro_Ant(oni)o de) [Mantegueruena (la casa de)], Guecho, a.1796, FogVizcayaMs.

Otxategi aldaera ere izan zen, baina bi lekuko besterik ez dira jaso, biak XVIII. mendekoak:

Ochategui [N, TO]
Ochategui (la casa de), Baquio, a.1796, FogVizcayaMs., a.1799, FogVizcayaMs.
Ochategui (la cassa de), Baquio, a.1704, FogVizcayaMs.

Bakioko lekukoen kopurua eta kronologia aintzat hartuz, Otxoategi > Otxategi bilakaera gertatu zen, baina ez zuen nagusitzea lortu.
Toponimoen etimologiari buruz, ez dute zailtasun berezirik; bi elementu dituzte, bukaeran -tegi atzizkia, oso arrunta etxe izenetan eta oinarrian Otxoa antroponimoa. Erdi Aroan oso ezaguna izan zen eta lekuko ugari utzi ditu, antroponimikoak zein toponimikoak, Otxoategi azken multzokoa dela.

Otxoaga toponimoa

 Otxoaga da Gasteizko tontor baten izena. Izendegi ofizialeko lekuko zaharrena XIX. mendearen bukaerakoa da, Ochoaga (1897). Gerardo Lopez de Gereñuren Toponimia alavesa, seguido de Mortuorios o despoblados y Pueblos alaveses liburuan ere agertzen da:

OCHOAGA, término en Montes de Vitoria.

Toponimoak bi elementu izango zituen, bukaeran -aga atzizkia, normalean ugaritasun adierazlea. Oinarrian aukera bat baino gehiago daude, izan liteke otso animalia izena, baina atzizki horrekin ez dira agertzen horrelako izenik eta beste aukera litzateke Otxoa antroponimoa. Ez dira asko PI + -aga egitura duten toponimoak baina aleak badira, Jaunsuaga toponimoa bezala, oinarrian Jaunso antroponimoa omen duelako.

Salutadoretxe toponimoa

 Salutadoretxe da Oñatiko baserri baten bigarren izena, izen nagusia Simonena delako. Izendegi ofizialean ez du lekuko zaharrik baina XIX. mendearen erdialdeko lekuko bat dago Nomenclátor de la provincia de Guipúzcoa liburuan, 751. or.:

Salutadore-eche

Toponimoak bi elementu izango zituen, bukaeran etxe izen arrunta eta oinarrian salutadore hitza:

salutadore.
(V, G, AN, L, BN, S; Dv), saludadore (Lcc) Ref.: A; AEF 1931, 62 y 1955, 117; Iz ArOñ .
"Saludador" Lcc. "Se llama así al séptimo hijo varón de una familia, porque se le atribuye la virtud de curar. La superstición popular exige que no haya habido ninguna hembra entre los siete y se imagina una cruz en la lengua del privilegiado. En algunos pueblos, suponen lo mismo tratándose de la menor de siete hermanas sin hermano" A. "Para la curación de la rabia han solido acudir a salutadores (G-goi)" AEF 1955, 117.

Beraz, Salutadoretxe da hitz bitxi honen lekuko toponimiko bat, aspaldiko ohituren eta sinesmenen isla ia erabat galdua.

Bidemakueta toponimoa

 Bidemakueta da Hernaniko aurkintza bat. Lekuko zaharrik ez dago baina toponimoaren elementuak agerikoak dira eta, beharbada, aldaketarik gabekoa izan da toponimo hau. Hala bada, hiru elementu izango zituen, bukaeran -eta atzizkia, hasieran bide eta erdian mako hitzaren 3. adiera egokia litzateke:

3 adj. Makoaren itxurakoa, makotua. Bere mutur makoa zimurturik. Sudur makoa.

Orotariko Euskal Hiztegian bada aldaera izan daitekeena, maku hitza:

1. Gancho, garfio, arpón.
[...]

Azpiadiera batean bada guztiz egokia izan daitekeen esanahia:

"Curva, makua, jita" Dgs-Lar 4.

Doniela toponimoa

 Doniela da Zuiako hegi, bizkar bat. Lekuko zaharrena XVIII. mende hasierakoa da, Donelaoste (1713). Toponimo eratorria litzateke, bukaeran oste 'atze' dagoela. Zuiako toponimo honek beste toponimo arabar bat gogorarazten du, Doñela toponimoa, Iruña-Okakoa. Toponimoak ez daude elkarren artean urrun, baina ez dira toponimo bakarraren bi aldaera, batzuetan gertatzen den bezala.
Bi toponimoen arteko lotura argia dirudi, baina zaila da azaltzeko Zuiako toponimoaren /i/ hori. Gainera, lekuko zaharrenean ez dago. Hala ere, lekuko bakarra denez, ezin ziur izan eta ondorengo lekuko guztietan Doniela dago. Jatorri bera badute horixe litzateke Domnella, Dominus antroponimoaren hipokoristikoa. Kanpoko jatorria du, latin-erromantzezkoa eta aspaldian erabilia izan zen, horrela, Boullónen Antroponimia medieval galega (ss. VIII-XII) tesian jasoa du duela milurte bateko lekuko bat:

[Domnella] [F, NOM]
Fem. de Domnellus (vid.).
Donnella 10.950 TSobrado I 49

Lopelopeztegi toponimoa

 Lopelopeztegi da Idiazabalgo bizkarra, hegia. Toponimoaren lekukotza ez da handia, lekuko zaharrenak XX. mendearen bukaerakoak dira, Lopoloztegi (1993). Egun ofiziala den izena ontzat hartuz gero, oso etimologia argia du, hiru elementuz osaturik dago, Lope antroponimoa, Lopez patronimikoa eta -tegi atzizkia. Zoritxarrez, ez dakigu zergatik aukeratu zuten izen hori ofiziala izateko, ziurrenik lekuko gehiago badira, baina webgunean dagoen informazioan ez da agertzen. Ahozko izenetan laburketa gertatu zen, baita bokal asimilazioa ere, silaba bat galdu zen, antroponimoak eta patronimikoak lotura argia dutelako, ia homofonoak direlako.

Notizitxar toponimoa

 Notizitxar da Donostia eta Errenteriako aurkintza bat. Halaber, bi herrien artean bada Notizizar aurkintza eta lepoa. Azkenik, Notizitxarreko gaina ere bada aipatutako bi herrien artean.
Errenteriako udalaren webgunean bada Notizitxarra aurkintza, bi toponimo eratorriren sortailea, Notizitxarreko gaina eta Notizitxarreko lepoa. Hauek guztiek ez dute lekukotza aspaldikorik, Noticicharreco-paotie (1877) eta Notici-charreco-pagua (1888). Gerokoak XX. mendekoak dira.
Donostiako toponimia izenburuko bilketa laneko lekukoak XX. mende bukaerakoak dira:

NOTIZIZAR: Notixitxar, Notizizar, Notixizar (1989, D.U.T.B.). 64-48-1, M. K-6.

Toponimoetan bi aldaera nagusi daude, Notizizar eta Notizitxar. Lekuko zaharrenek, gutxi badira ere, azken aldaera honen alde egiten dute. Hau zuzena bada, Notizizar izan liteke berrinterpretazio baten ondorioa, beharbada txar hitza ez zen aieru oneko hitza esateko eta hiztun batzuek nahiago zuten hitz neutroago bat. Dena den, dauden datuak ez dira zahartasun nahikoak hipotesi horri ziurtasunez eusteko. Beraz, bukaeran zahar edo txar izango zen, aukera gehiago azken honen alde daude eta oinarrian notizia izena dago. Toponimian ez dira ohikoak horrelako hitzak eta orduan azalbideren bat izan liteke, leku haien historiarekin loturik. Hala ere, nahiz eta izendapenaren arrazoia ez ezagutu, oinarriko notizia oso argia da eta alde horretatik ez da zalantzarik.

Txipitzallekoa toponimoa

 Txipitzallekoa da Oñatiko etxe bat. XX. mendeko bigarren erdialdeko lekuko bat dago Iñaki Linazasororen Caseríos de Guipúzcoa izeneko liburuan, Zubillaga auzoan:

TXIPITXALLEKOA (prop.)

Toponimoak ez du interpretatzeko arazo handirik, bukaeran artikulua dago, aurrerago -ko atzizkia eta, azkenik, oinarrian txikitzaile hitzaren aldaera bat:

txikitzaile.
1. (-alle Lar, H (<ch->), Zubiau Burd 109), txiketzaile ( -ille V? ap. A) "Herrero, el oficial principal en las herrerías grandes, arotza, que también se llama macero y ahora txikitzallea" Lar. "Tirador en las herrerías [...] pequeñas, txikitzallea" Ib. (v. tbn. Lar Cor 72). "Oficial de ferrerías pequeñas" A. "Jefe en las tiraderas o ferrerías pequeñas" Zubiau Burd 109, citando a Larramendi. Cf. Caro Vasconiana I (Madrid, 1957), 134: "El jefe de las ferrerías mayores se llamaba arotza y en las menores txikitzalle o achicador".
2. "Achicador, txikitzallea " Lar.

Agerikoa da burdinolaren jarduerarekin loturako lanbidea dela. Hitz honek badu, beraz, oso testuinguru zehatza eta aipagarria da Oñatiko auzo berean Urtzallekoa toponimoa badela, lan alor berekoa.
Azkenik, aipatzekoa da toponimoan txipi dagoela, txiki hitzaren aldaera. Beharbada aldaera honek erakutsiko luke toponimoa nahiko zaharra dela, txikitzaileren lekukoetan behin ere ez dagoelako txipitzaile bezalakorik. Hala ere, gerta liteke Oñati inguruan txipi hitzak luzaroan irautea.

Dendari, Dendariarena eta Dendarieta toponimoak

 Dendari da Gazteluko baserri bat, XX. mendeko bigarren erdialdeko lekuko bat dago Iñaki Linazasororen Caseríos de Guipúzcoa izeneko liburuan:

DENDARI (prop.)

Dendarienea da Astigarragako baserri bat, aipatutako liburuan ere bada, izena apur bat aldatua duela:

DENDARIARENA (col.)

Dendarieta da Usurbilgo etxe bat. Berriro, aipatutako liburuan ere bada, Txiki erdi ballaran dagoela:

DENDARIETA (transf. en viv.)

Dendariberrikoa da Debako etxe bat.
Toponimo hauetan guztietan dendari hitza dago:

1. Sastre.
2. Tendero; comerciante.

Blog honetan lehenago aztertuak izan dira dendari hitza duten toponimoak, baina dendal- eratorpen aldaera erabiliz, batetik -(t)egi edo hegi bukaerako elementuekin, Dendaldegi eta Dendaldegi toponimoak bezala eta, bestetik, etxe izena bigarren elementua izanik, Dendaletxe toponimoa bezala.

Antsobiaga toponimoa

 Antsobiaga da Loiuko baserri bat. XVIII. mendeko lekuko batzuk daude Nombres de familia y oicónimos en las fogueraciones de Bizkaia de los siglos XVII y XVIII izenburuko liburuan:

Ansobiaga [N, TO]
Ansobiaga (la casa de), Luxua (San_Pedro de), a.1798, FogVizcayaMs.
Ansobiaga (la casa de) [Leuros (barrio de)], Lujua, a.1796, FogVizcayaMs.
Ansouiaga (la casa de) [Leuro (barrio de)], Lujua, a.1704, FogVizcayaMs.

Beste lekuko bat dago, apur bat ezberdina, mende honen erdialdean:

Ansobeaga [N, TO]
Ansobeaga (la caseria de) [Leuro (varrio de)], Lujua, a.1745, FogVizcayaMs.

Kontuan izanik lekuko zaharrak eta egungoak, Antsobiaga lehenetsiko dugu, bestea izan liteke hiperzuzenketa bat, ziurrenik garai hartan herri horretan ea > ia disimilazioa gertatu ohi zen eta hiztunek uste zuten Antsobiaga zela bilakaera horren ondorioa eta "zuzendu" zuten, lehen ez zegoen izena asmatuz, Ansobeaga.
Antsobiaga azaltzeko, badago blog honetan hasiera bera duen Ansobi toponimoa, Antso antroponimoaz eta hobi izen arruntaz sortua. Elementu hauei beste bat gehitu behar diegu, -aga atzizkia, normalean ugaritasun adierazlea baina susmatzekoa da toponimo honetan Antso bat eta bakarra izango zela hobian.

Gabonal toponimoa

 Igorreko toponimo honen hiru lekuko ditugu, guztiak XVIII. mendekoak, Nombres de familia y oicónimos en las fogueraciones de Bizkaia de los siglos XVII y XVIII liburuan:

Gabonal [N, TO]
Gabonal (la casa de), Yurre, a.1796, FogVizcayaMs.
Gabonal (la caseria de), Yurre, a.1745, FogVizcayaMs.
Gabonal (la cassa de) [Yurre (barrio de)], Yurre, a.1704, FogVizcayaMs.

Hiru lekuko horiek mende horren hiru garai ezberdinei dagozkie, hasierari, erdialdeari eta bukaerari. Banaketa horrek ziurragotzen du toponimoak izen bitxi hori zuela. Analisi etimologikoari dagokionez, ohargarria da hasierako zatia ongi egokitzen zaiola onomastikan ezaguna den Gabon izengoitiari, baina bukaera zailagoa da. Horregatik, beharbada interpretazioa beste lekuren batean dago, agian Burgosko hiriburuan, hango auzo batek Gamonal izena du. Toponimo honen analisiak ez du zailtasunik, gaztelaniaz gamonal hitza bada:

gamonal
1. m. Tierra en que se crían muchos gamones.
2. m. Bol., Col., C. Rica, Ec., Guat., Hond., Nic., Pan. y Perú. cacique (? persona que ejerce excesiva influencia).

Gamonal ere deitura da Espainiako nazio estatistika institutuaren web-guneko datuen arabera, mapa honetan ikus daitekeenez bezala:

Lotura egiten badugu Gabonal eta Gamonal toponimoen artean badago azaldu beharreko ezberdintasun bat, fonema bakar bati dagokiona. Euskaraz ezaguna da b-n > m-n asimilazioa, beharbada Gabonal garai batean Gamonal zen baina hiztunek uste zuten izen hori zela aipatutako asimilazioaren eraginez, eta "zuzendu" zuten toponimoa, izen zahartzat zutena ezarriz, Gabonal. Bitxia da, baina horrela guztiz azalduko litateke Igorreko toponimo zahar eta galdu hori.

Ansobi toponimoa

 Dimako toponimo hau lekuko bakar baten bitartez ezaguna da, XVIII. mendearen bukaerakoa, Nombres de familia y oicónimos en las fogueraciones de Bizkaia de los siglos XVII y XVIII izenburuko liburuan aurkitua:

Ansobi [N, TO]
Ansobi (la casa de), Dima, a.1796, FogVizcayaMs.

Lekuko bakarra denez, ziurtasun maila apala da eta lekuko gehiago agertuz gero, plazaratutako etimologia alda liteke zatiz edo osorik, baina sarrera honetan dagoenarekin azterketa egingo dugu.
Toponimoa laburra bada ere, bi elementuz osaturik dago, lehena Antso antroponimoa eta azkena hobi izena. Beraz, interpretazio zuzena bada, leku hori Antsoren hobia izango zen garai batean eta gero etxea eraiki zuten. Horrelako toponimoak asko ez dira baina blog honetan gutxienez bi izan dira aztertuak, Lopesantxesobia eta Jaunperobia toponimoak, batean Lope Santxezen hobia dugu eta bestean Jaun Peruren hobia. Dimako toponimoan antroponimo hutsa agertzen da, besteetan ez bezala.

Txarragarate toponimoa

 Txarragarate da Munitibar udalerriko etxebizitza bat. Lekuko gutxi batzuk daude, zaharrena XVIII. mende bukaerakoa da:

charragarate, casería (1799)
[uriona] charragate (1825)
txarrate baserria (1988/02/01)

Egun, ahozko izena da azkena agertzen dena, bokalarteko belare ahostuna galduko zen eta ondoren bokal berdinak batu, toponimoaren luzerak lagundurik. Iturrizaren Historia General de Vizcaya liburuan izen ezberdina dauka, 24. or.:

Tiene origen este río [de Lequeitio] en varias fuentes de la espalda septentrional de la sierra de Oiz, y engrosado con diferentes arroyos que bajan por las en cañadas de Goicoolea, Chaargarate y Aldape, en el puente de Garro y ferrería de Olachua, jurisdicción de la república de Arbácegui, lleva curso a la villa de Guerricaiz...

XVIII. mendeko beste lekuko bat dago, Nombres de familia y oicónimos en las fogueraciones de Bizkaia de los siglos XVII y XVIII liburuan:

Charragarate [N, TO]
Charragarate (la casa accesoria a la de Urionagoena+), Arbazegui, a.1798, FogVizcayaMs.

XVIII. mendeko lekukoekin zalantza geratzen da, baina zorionez badago XVI. mendearen hasierako lekuko bat, ziurrenik zaharrena, Archivo Foral de Bizkaia Sección Municipal. Documentación Medieval (1326-1520) liburuaren 11. agirian, 1510. urte ingurukoan:

La casa de Martin de Alvisua, por la heredad de Charragarate, tres blancas.

Beraz, Txarragarate toponimoaren lekukoek bost mendetan iraun dute eta horrek ziurtasuna ematen du analisia egiteko. Bigarren elementua oso argia da, garate izena, Garate toponimoan hitz honen analisi berri bat dago, egitura litzateke gar- 'gain' + ate. Txarra- hasierako elementuak badu homofono bat euskal antroponimian, Aspaldian Txarra antroponimoa izan zelako, Txarrena toponimoan dagoena. Txarra izango zen Malo antroponimo erromantzearen euskal kidea, Maloerreka eta Malotegi toponimoen oinarria.