Bizinaitegi toponimoa

 Bizinaitegi da Gipuzkoako Ezkio-Itasoko baserria.
XX. mendeko bigarren erdialdeko lekuko bat dago Iñaki Linazasororen Caseríos de Guipúzcoa izeneko liburuan, baina izena aldaturik dago:

BIZINAITI (prop.), Ezkio

Toponimo honetan, beste askoz gehiagotan bezala, aldaera ofiziala da jatorrizkotik hurbilen dagoena. Bestea, ziurrenik, ahozko aldaera da, izena laburragoa izateak iritzi hori berresten duela. Aldaketa hasi da azken silabako /g/ belarea galdu dela eta ondoren ei > i bokal batzea gertatu da, biak ohikoak ahozko izenetan.
Bizinaitegiren lekuko zaharrik ez izatea ez da oztopo handia, izena gardena delako, aldaketa ezezagunik gertatu ez bada, behintzat. Toponimoa bi elementuz osaturik dago, bizinahi hitza eta -tegi atzizkia. Mitxelenak bere Apellidos vascos liburuan hitza aipatzen eta azaltzen du:

167. — bizi «vivo»: Viciola (Uiciola, Bigiola), Vicijurdanarena. Luchaire relacionó con bizi el nombre navarro Bixio, Vichio: Orti Bixio (Leire, 1072), clerici de Garde don Eriz et don Vichio (Cart. Pedro 1, 43, 1098). V., para la terminación, 471 y cf. acaso rom. Vita. Hay ap. Bicinai (Guip., 1605): b.-nav.; guip., ronc., vizc. bizinai «vividor, activo y ahorrador» (lit. «que quiere vivir». Garcia Vicinaya de Oiquina, Irache 1203, posiblemente Martin Periç d’Allo uicinaia (leído vicivarr), 1269, etc.

Bizinahi izenondoa aspaldikoa da eta Bizinaitegi toponimoa, erabilera horren lekuko toponimiko gutxietako bat.

Tximijo toponimoa

Tximijo leku izena Arabako bi herritan agertzen da, Zambranan eta Kuartangon, bietan aurkintza bat da.
Gerardo Lopez de Gereñuren Toponimia alavesa, seguido de Mortuorios o despoblados y Pueblos alaveses liburutik jaso dira bi toponimoak, lehenengoa Zambranako berbera da, bestea Trebiñuko konderrikoa:

CHIMIJO, término de Ocio.
CHIMIJOA, 1827, labrantío de Urarte.

Toponimoaren analisia ez da zaila, jakinik aldaketa batzuk gertatu direla, beharbada erdararen eraginez sortuak. Euskal hitzik egokiena tximitxu izan daiteke:

tximitxu.
"(V-oroz), tejido de seto que hace veces de barandado" A.

Hitz horrek aztarrena utzi du toponimian, adibidez, Tximitxua izena, hitzetik toponimorako aldaketarik gertatu gabea. Baina Tximijo bestelakoa da, bukaerako bokala aldatua da -u > -o, beharbada gaztelaniaren eraginez. Hizkuntza horretan /u/ bokala hitz bukaeran nahiko bitxia da eta euskal toponimo batzuetan aldaketa eragin du. Beste aldaketa ere ez da ohikoa, euskal hitzaren <tx> dagoen lekuan <j> dagoelako. Bilakaera hori gutxitan gertatu bada ere, lekukoren bat bada, Ajapurtia toponimoa bezala, hatx + apurtu + -a bada, behintzat. Tximijo izenean fenomeno berbera izango zen eta horrela azaldurik geratuko lirateke tximitxu izenarekiko aldaketak.

Gorosmigel toponimoa

 Gorosmigel da Lesakako aurkintza bat. Egun, toponimo iluna da, baina ematen du bukaeran Migel antroponimoa dagoela. Lekuko zaharrena interpretaziorako ezinbestekoa da: 

cosmeguibela (1849)
cosmiel, regata (1928)
gorosmigel (1997)
Gorosmigel (2019)
gorosmíel (1992-1999)

Nabarmena da lehenengo lekukotik hurrengora igaro ziren 79 urteak nahikoak izan zirela toponimoa aldatzeko eta gero, XX. mendearen bukaera aldean Gorosmigel nagusitua zen, ahozkoa Gorosmiel ere dago, bokalarteko /g/ galdua.

Lekuko zaharena fidagarriena ere izan ohi da, eta hori ontzat hartuz gero, toponimoak bi elementu lituzke, artikulua zenbatu gabe, Kosme antroponimoa eta gibel, "atzeko aldea" esanahiarekin. Kosme ez da oso izen ezaguna baina bere erabilera aspaldikoa da, eliza katolikoaren eraginez, J. Viejoren La onomástica asturiana bajomedieval liburuan informazioa dago antroponimo horren jatorriaz, 333-335. or.:

Cosme (m.)
[...] Origen: De un antiguo nombre griego bizantino KOSMAS, ya incorporado al onomástico latino en período bajorromano (Piel 1949: 338).
Cosme es un nombre personal de inequívoca tradición cristiana (BiblSanctorum 4, 219-237), vinculado a la confusa leyenda hagiográfica de los santos hermanos Cosme y Damián, mártires en 287, muy difundida tanto al oriente como al occidente del antiguo Imperio. La devoción a San Cosme y San Damián parece haber alcanzado un cierto arraigo en la Península Ibérica desde la Alta Edad Media (Piel 1949: 338-339)…

Dirudienez, egungo aldaerek toponimoaren egitura silabikoa gorde dute, baina elementuak aldaturik, herri etimologiaren eraginez, ziurrenik.

Benturagain toponimoa

 Benturagain da Donostiako tontor baten izena. Toponimoak ez du lekuko zaharrik, Donostiako toponimia lanean bildutako bakarra XX. mendearen bukaerakoa delako:

BENTURAGAIN: Bentura-gaña (1989, D.U.T.B.). 64-21-2, M.

Toponimoak bi elementu lituzke, Bentura antroponimoa eta gain izena. Bentura egun ez da entzuten baina aurreko mendeetako egoera ezberdina izan zen, Dokuklik web-gunean, Euskal Autonomi Erkidegoko eliza-agiriak biltzen dituen lekuan. Agiri hauek dira, jaio, ezkontza eta heriotza agiriak, eta hauetan nabarmena da XVI. mendearen erdialdetik ezaguna zela, batez ere Araban, baina Gipuzkoan ere ez zen ezezaguna. Izan ere, badago bataio agiri bat aitaren izena Ventura Altamira dena, Donostian, 1602. urtean:

 Toponimoaren bigarren elementua gain izen arrunta da, toponimian ohikoa.

Gorbaran toponimoa

 Gorbaran da Aiarako erreka-zuloa, sakana. Toponimo eratorri bat dago, Gorbarangitxi, hau ere erreka-zuloa, udalerri berean.
XX. mendeko lekuko bat dago Gerardo Lopez de Gereñuren Toponimia alavesa, seguido de Mortuorios o despoblados y Pueblos alaveses liburutik jasoa:

GORBARAN, monte de Menoyo. TopAlavesa

Toponimoa iluna da, Erdi Aroko antroponimia ezagutu gabe, baina bukaerakoa haran izena omen da. Baina Korbaran antroponimoa bazen, A. Irigoienek, bere Pertsona izenak euskaraz nola eman liburuan horrela eman zituen izen honen lekuko zahar batzuk, Nafarroakoak:

3.106. CORUARAN: Pero Yuaynnes, yerno de Coruaran, (1350, PN-XIV, L.Mon.Est., 371 orr.), Salinas d’Oro-n.
XII eta XIII mendeetarako CORBARAN: don Corbaran, (1196-1200, El gran Pr. Nav., dok. 89); don Corbaran Gil de Vidaurre, (1275, El gran Pr. Nav., dok. 430); don Corbaran de Bidaurre, (1289, El gran Pr. Nav., dok. 504).

Toponimoaren aldaketa bakarra hasierako herskariari dagokio, ahostuna delako, beharbada euskararen eraginagatik, mailegu zaharretan ohikoa zen ahostuntzea hitz hasieran: bake, dorre... nahiz eta pake zein torre ezagunak ere izan.
Toponimo honetan antroponimo hutsa dago, bestelakorik gabe, hau ere ez da ohikoa baina aleak badira, Gendul toponimoa bezala, beste askoren artean.

Kurutzelaegi toponimoa

 Kurutzelaegi da Elgoibarko baserri baten izena.
XX. mendeko bigarren erdialdeko lekuko bat dago Iñaki Linazasororen Caseríos de Guipúzcoa izeneko liburuan, San Pedro auzoan:

*KURUTZULEGI (KURUTXELAI) (desh.)

Liburu berean badago oso toponimo antzekoa, Getarian:

GURUZELAI (desh.), Meagas auzoa

Azken honen elementuak, aldaketarik gertatu ez bada, gurutze + zelai izan daitezke, baina Elgoibarko toponimoaren egitura konplexuagoa da.
Lekuko zaharrenak Dokuklik web-gunetik eskuratu dira, hau da, Euskal Autonomi Erkidegoko eliza-agiriak biltzen dituen lekutik. Agiri hauek dira, jaio, ezkontza eta heriotza agiriak, XVI. mendetik hona jasoak eta horien bitartez lehenengo lekukoa 1551. urtekoa dela ikus daiteke:

Toponimoa ia ez da aldatu azken 500 urteetan. Linazasorok emandako lekukoetan nabarmena da toponimoaren laburketa, bokalarteko /g/ galdu eta ondoren bokal taldearen soiltzea.
Kurutzelaegi izenaren elementuen banaketa eginez gero erraz antzematen da aldaketaren bat gertatu dela. Hiru dira toponimo honen elementuak, gurutze (kurutz(e) aldaerarekin) + zelai + hegi. Aldaketa bakarra bokalarteko /i/ fonemari dagokio, desagertu zelako. Bilakaera hori ez da arauzkoa baina aleak badaude, Zelandi eta Zelandieta toponimoetan, esaterako. Elementuak zelai + handi (+ -eta) izango ziren eta gero tarteko /i/ galdu zen.
Aipagarria da Elgoibarko toponimoaren kasuan gurutze bat zegoela eta toponimoaren zahartasuna kontuan izanik, gurutze hori ere zaharra zela eta ziurrenik aspaldi galdua, baina bere aztarrena toponimian geratu da.

Eguneraketa (23-11-10):
Toponimoaren lekuko zaharrena XVI. mendekoa bada ere, badago beste bat, mende bat lehenagokoa, 1452. urteko Ubitarteko lur-neurketa baten agirian, 37. or.:

Ytten, el camino público que traviesa de Curuzelaegui para Ayastia fasta el dicho camino real, por do van a la [Villa]viziosa de Marquina, por do fue mojonado de moxones de piedra por nos los dichos juezes en dos brazas en anchor.

Orrialde berean Kuruzelai toponimoa ere badago:

Ytten, el camino que dizen Unanbidegui, camino público de dos brazas, desde el camino de Ayastia, del lugar que dizen Liazasoro arriva, por entre las heredades, al camino de suso que va de Curuzelay arriva, según fue moxonado por nos los dichos juezes.

Azken lekukoak erakusten du Kuruzelai bazela eta horren toponimo eratorria izango zen Kurutzelaegi, hegi izena gehitua.

Ziansolo toponimoa

 Ziansolo zen Zornotzako toponimo bat, XIX. mendeko lekuko bakar batez ezaguna:

heredad llamada Ciansolo, 1864

Lekuko honetan izena eta izana loturik zeuden, heredad eta soro sinonimotzat har daitezkeelako.
Lekuko bakarra izateak badu alde txar bat, lekuko horretik informazio osoa erauzi behar dugu eta ez dago ziurtasunik toponimoa ongi transkribaturik dagoen. Baina lekuko bakar honek etimologia fidagarria izan dezake eta euskal onomastika aberasteko egokia izan daiteke, oinarriko elementua batere ohikoa ez delako.
Toponimoak bi elementu izan ditzake, bukaeran solo izena, soro hedatuagoaren sartaldeko aldaera. Oinarrian, baina, oso bestelako izena dago, Zeian antroponimoa, Zeansolo toponimoan ere egon daitekeena. Toponimo hori berdintsua da, elementu berberak dituena, aldaketa bakarra bokalari dagokiona da, edo ea > ia disimilazioa gertatuko zen edo eia > ia soiltzea gertatuko zen.
Ziansolo toponimoa Zeian antroponimoaren beste lekuko bat litzateke, kasu honetan toponimikoa.

Durandegi toponimoa

 Durandegi da Donostiako etxe baten izena.
Toponimoa aspaldikoa da, lehenengo lekukoak XVI. mendearen erdialdekoak direlako, Donostiako toponimia lanean daude mende horretako eta hurrengoetako lekukoak:

DURANDEGI: Durandegui (1566, casa de, C.D.H.A.M.S.S., 220 orr.), Durandeguy (1590, E.H.A.1, 11 r.), Durandegui (1631, caserío, S.S.D., 150 orr.), Durandegui (1696, Francisco de, E.H.A.2, 60 r.), Duandegui (1860, D.U.A.-D-7-1-P.), Durandegui (39) (1862, casa, D.U.A.-D-7-1-1), Dorandegui (Igueldo) (1864, Casa de labor, N.P.G., 65 orr.); Doandei (1989, D.U.T.B.). 64-12-3, m. D-4.

Toponimoak bi elementu ditu, bukaeran -tegi atzizkia, sudurkari atzean egoteagatik horzkaria ahostundu dela. Oinarrian Duran antroponimoa dago, Irigoienen Pertsona izenak euskaraz nola eman liburuan lekuko zaharrak eta aldaerak daude:

3.114. DURANT, DURAN: Semon, fi de Xemen Durant; filos de Pero Durant, (1330, PN-XIV, F.Est., 250-25 1 orr.), Falces-en; la muyller de Xemen Duran, (1330, PN-XIV, F.Est., 245 orr.), Falces-en.
Ikus XII eta XIII mendeetarako DURAND > DURANT / DURAN, eta DURANDUS latinezko erara, DURANDI: Durand filio de don Domingo Thomea, (1300, El gran Pr. Nav., dok. 555); don Bernart Durant alcalde de Thudela, (1290, El gran Pr. Nav., dok. 512); testis Duran Pixon, (1142, El gran Pr. Nav., dok. 18); sunt testes Durandus Baldoin, (1188, El gran Pr. Nav., dok. 58); Bernardo Durandi, (1269, El gran Pr. Nav., dok. 414).

Zeansolo toponimoa

 Arabako toponimo honetaz bi lekuko baino ez dago, biak XVIII. mendearen hasierakoak, Gerardo Lopez de Gereñuren Toponimia alavesa, seguido de Mortuorios o despoblados y Pueblos alaveses liburuan jasorik daudenak:

CEANSOLO, 1706, labrantío de Zárate.
CEASOLO, 1710, labrantío de Zárate.

Toponimoaren bi lekuko daude eta biak ezberdinak dira, Zeansolo eta Zeasolo. Sarrera honetan emango den etimologia lehenengo lekukoan oinarritua dago. Horrela, bigarren lekukoa idazketa akatsa izan liteke, sudurkaria jartzea ahaztua zela. Bestela, azaldu beharko genuke sudurkari hori han egotearen arrazoia.
Zeansolo izenak bi elementu lituzke, oinarrian Zeian antroponimoa, Erdi Arokoa. Bukaerako elementua solo izena, soro hedatuagoaren sartaldeko aldaera.
Zeian antroponimoaz, Alfonso Irigoienen Pertsona izenak euskaraz nola eman liburuko informazioa:

3.87. CEIAN: Sancho Ceian, (1366, PN-XIV, F.Est., 615 orr.), Peralta-n.
X menderako ZEIANO dugu Valpuesta-n: Zeiano testis, (940, Valpuesta, dok. XVIII). Irakurtze zuzenerako eta informazio gehiagorako ikus ene “Sobre el topónimo Gasteiz y su entorno antroponímico”, 638-639 0ff., nota 49 (298).
————————
298 Alfonso Irigoyen, “Sobre el topónimo Gasteiz y su entorno antroponímico”, Vitoria en la Edad Media, actas del I Congreso de Estudios Históricos celebrado en esta Ciudad del 21 al 26 de setiembre de 1981, en conmemoración del 800 aniversario de su fundación, Vitoria-Gasteiz 1982.

Zeian oso gutxitan agertzen da, lekuko zuzenetan zein zeharkakoetan eta Zeansolo izan liteke lekuko toponimiko bat, hauetaz ere lekukotza oso urrikoa da.

Orrotegi toponimoa

 Orozkoko auzoen artean bada bat Orrotegi izenekoa. Bizkaiko foru diputazioaren web-guneko toponimia sailean badago toponimo honi buruzko informazio laburra:

 Toponimoaren lekuko zaharrik ez dago, baina aldaketarik gertatu ez bada, erraz analizatu daiteke, bi elementu izango zituen, orro izena eta -tegi atzizkia. Izen hori ez dago bakarturik euskal toponimian, Orroaga toponimoaren oinarria orro ere izango genukeelako. Orrotegi azaltzeko, aipagarria litzateke Auñamendi Entziklopediaren sarrera, Orrotegi toponimoaz:

Arroyo alfuente del Altube que nace en Urkidi y Lobantzu, Orozko (Bizkaia).

Orroaga sarreran Arrietako Orroaga baserriaz gain, Orroagako errekea ere aipatua izan zen, eta ziurrenik errekak sortutako zaratatik sortuko zen toponimoa. Azalbide hori Orozkoko toponimorako ere aplikatu daiteke eta horrela, lehenik errekak hartuko zuen izena eta gero hedatuko zen, auzo bat izendatzeraino.

Ziloeta toponimoa

Toponimo honen lekukoak badira Nombres de familia y oicónimos en las fogueraciones de Bizkaia de los siglos XVII y XVIII izenburuko liburuan:

Ciloeta [N, TO]
Ziloeta (el molino de), Mendeja, a.1745, FogVizcayaMs.
Ziloeta (la caseria de), Amoroto, a.1745, FogVizcayaMs.

Ciloeta [N, NO]
Ziloeta (Francisco de), Jemein, a.1704, FogVizcayaMs.

Cilueta [N, NO]
Cilueta (Ramon de), Mundaca, a.1798, FogVizcayaMs.

Cilloeta [N, NO]
Cilloeta (Joseph de) [Echeuarria (la casa de)] [Demenigo hasta San_Pelayo (del barrio a la feligresia de)], Bermeo, a.1796, FogVizcayaMs.
Cilloeta (Ramon de) [Elejalde (la casa de)], Mundaca, a.1796, FogVizcayaMs.
Ciloeta (Juan de) [Echeuarrieta (la casa de)], Mundaca, a.1796, FogVizcayaMs.

Mendexa eta Amoroto herri mugakideak dira, beraz, izan liteke toponimo bat, bi herritan banaturik dagoena. Toponimoak aldaera batzuk baditu, Ziloeta, Zilueta, Zilloeta, guztiak azalekoak dira, oa > ua bokal disimilazio automatikoa da zenbait eremutan, albokoarenarekin ere berdintsu gertatzen da.
Toponimoak bi elementu ditu, bukaeran -eta atzizki ezaguna eta hasieran zilo izena, zulo hedatuagoaren aldaera. Antzeko toponimoa Ziloaga da, azken honen ezberdintasun bakarra, atzizkiarena litzateke.

Okaragana eta Okaranaga toponimoak

 Okaragana da Ajangizko baserri bat, izendegian bertan adierazten dute izena aldaera dela.
Okaranaga Muxikako baserria bada, eta Zigoitian zubi bat ere bada. Azkenik, Ajangizen Okaranagako bidegurutzea dago.
Araban ere ezaguna zen Okaranaga, Gerardo Lopez de Gereñuren Toponimia alavesa, seguido de Mortuorios o despoblados y Pueblos alaveses liburutik jasoa:

OCARANAGA, labrantíos: 1703, en Buruaga. 1839, en Eribe.

Beraz Ajangizen toponimo baten bi aldaera daude, Okaranaga eta Okaragana, lehenengoa lehenetsia dena. Hala bada, metatesi bat gertatu da, n-g > g-n. Beharbada, Okaragana aldaeraren gana bukaerak lagunduko zuen aldaketa izateko.
Okaranaga geratzen da analizatzeko, eta horrek ez du zailtasunik, aldaketa ezezagunik gertatu ez bada, behintzat. Toponimoak bi elementu ditu, okaran izena, 'aran' dena eta -aga atzizkia.

Ezkerrategi toponimoa

Ezkerrategi da Azpeitiko baserri bat.
Toponimoaren lekuko zaharrenak XVI. mendekoak dira eta jaso dira Dokuklik web-gunean, Euskal Autonomi Erkidegoko eliza-agiriak biltzen dituen lekuan. Agiri hauek dira, jaio, ezkontza eta heriotza agiriak eta ondoko irudian daude XVI. mendeko gutxi batzuk, lekukoak gehiago direlako, baina gutxi hauek erakusten dute toponimoa aspaldikoa dela Azpeitian:

 Toponimoa ez da ezertan aldatu azken 500 urteetan, lehenengo lekukoa 1538. urtekoa delako. Beraz, izena analizatzeko ziurtasuna bada.
Beste toponimo askotan aldaketak gertatuak ziren toponimoa papereratu baino lehenago, baina honetan ez da horrela gertatu, hemen emango den etimologia zuzena bada. Toponimoak bi elementu lituzke, Ezkerra izengoitia eta -tegi. Izengoitia dela adierazteko ezaugarri nagusia artikuluarena da, bestela nekez azal daiteke bokal hori toponimoaren erdian. Azalpen bat bilatzeko, ezkertia izan zitekeen hasierako etxearen jabea eta hortik jasoko zuen izengoiti hori. Horrela, Orotariko Euskal Hiztegiaren ezker hitzaren adieraren artean badago toponimorako egokia izan daitekeena:

II. (Adj.). 2. (V, G, AN ap. A; Lar, Añ, Dv, H), esker. Zurdo. Cf. IC III 283: "Dicho por otro nombre Esquerra por ser izquierdo y travieso". v. ezkerti.

Beraz, Ezkerra izengoitia zuen baten baserria Ezkerrategi izenaz ezaguna izan zen eta hala geratu da.

Usoategi toponimoa

Usoategi toponimoa Oñati ingurukoa izango zen. Lekuko zaharragoak daude Dokuklik web-gunean, Euskal Autonomi Erkidegoko eliza-agiriak biltzen dituen lekuan. Agiri hauek dira, jaio, ezkontza eta heriotza agiriak. Lekukoak XVI. mendetik hasten dira:

Usoategi Oñatiko jendearen izenetan agertzen denez, toponimoa herri hartakoa izango zen, ziurrenik baserri bat. Han jaio eta bizi zirenek bizilekuaren izena hartu zuten, eta deituretan gorde. Dirudienez toponimo ez da gure egunetaraino heldu. Izenak ez du zailtasun handirik, elementuen batzea gertatu da aldaketarik gabe. Alde batetik Usoa antroponimoa, Usoaga toponimoan egon daitekeena. Azken elementua -tegi ezaguna litzateke, toponimian oso hedatua.
Beraz, Usoategi toponimoari esker, beste lekuko bat gehitzekoa litzateke Usoa emakumezko antroponimoaren lekukoei, kasu honetan, toponimikoa.

Eguneraketa (23-11-10):
Lekuko zaharrago bat dago Colección Documental del Archivo Municipal de Oñati (1149-1492) liburukoa, 34. agirian, 1489. urtean:

Ynesa de Usoategui, con su yja, çinco maravedis.

Herri berekoa izanik, toponimo bera izango zen eta oraingoz aurkitu den data zaharrena XV. mendeari dagokio.

Porkelo izengoitia eta Perkelotegi toponimoa

 Porkelo eta Perkelotegi izenak liburu berean daude, Colección Documental del Archivo Municipal de Hondarribia. Tomo IV (1499-1537) liburuko 47. agiria, 1500. urtean Porkelo agertzen da, gizon baten izengoiti bezala: Martiqui Porquelo.
Perkelotegi, aldiz, liburu beraren 66. agirian, 1503-1537. urteen artean dagoena agertzen da, horretan ere lekuko bakarra dago: Perquelotegui, quarto de fuego.
Bi izenen lekuko bakarra dago eta horrek ziurtasuna apaltzen du etimologia egiteko baina biak lotu daitezke eta inguru berean eta garai berean izanik, lotura sendoagoa egiten da.
Porkelo izengoitiak ez du euskarazko azalpenik, baina bai erdaran, porquero 'txerrizain' hitza dagoelako. Aldaketa bakarra, dardarkari disimilazioarena da: r-r > r-l, ohikoa euskeraz, horrela, Algorta herri izenean *Argorta zaharrago bat izango zen, harrizko korta bat.
Perkelotegi toponimoaren oinarria *perkelo- litzateke, eta atzizkia -tegi ezaguna. Porkelo eta perkelo- lotzeko beste aldaketa bat beharrezkoa da, bokal asimilazio bat: o-e > e-e. Toponimoaren lekukoa beranduagokoa da eta beharbada horrek azal dezake aldaera.

Antxontxipi toponimoa

 Antxontxipi izeneko erreka Gipuzkoan dago. Lekuko zaharrik ez dago, baina aldaketa ezezagunik gertatu ez bada, toponimoaren elementuak ohikoak dira. Antxontxipi izenean bi elementu daude, Antxon antroponimoa, Anton antroponimotik sortua, eta hau Antonioren aldaera da.
P. Salaberriren Izen ttipiak euskaraz liburuan agertzen dira lekuko zahar batzuk, 54. or.:

Anton (Anton Koko ‘Antonio el arriero’, Euskaldunak, 142) -> Antxon (egungoa): Antxón (ohikoa). Ibarrak (200: 508) Larrasoañako Antxon oikonimoa jasotzen du. S. A. de la Gandararen 1757. mendeko Gabon kanta batean ere ageri da: «Eznea Perico, / arzazu: / gastaea, Joanico, / ez aztu. / Ardaoagaz, Anchon / contu pichiruon. / Fararira / Presenteguin eah / Zast hurira» (Kaltzakorta, 1999: 149).

Toponimoaren beste elementua txipi hitza da, txiki hedatuagoaren aldaera, Larretxipitxiki toponimoan dagoena, eta horretan bi izenondoak ikus daitezke. Txipi izateak beharbada salatzen du toponimoaren zahartasuna, baina horretarako jakin beharko litzateke inguru horretan txipi oraindik gordetzen den ala aspaldian galdu zen.

Zarrola eta Zarroltxiki toponimoak

 Lesakako toponimo hauen informazio guztia Euskaltzaindiaren EODA datu basetegitik eskuratu da eta Zarrola toponimoak bizitza luzea izan du, lehenengo lekukoa XV. mendekoa delako:

çarrola (1499)
zarrola (1842)
zarrola (1894)...

Zarroltxiki, aldiz, geroagokoa da:

zarrolchipi (1795)
zarrolachiqui (1795)
zarrolchipi, caseria (1840)
[...]
zarrolchipi (1894)
zarroltxiki (1997)
Zarroltxiki (2019)

Zarrola ez bezala, Zarroltxiki izenean aldaerak badira, oso gutxitan toponimo nagusiaren azkeneko /a/ agertzen delako; beste aldetik, lekuko zaharrenetan txipi dago behin eta berriz, baina txki ere ezaguna da: zarrolachiqui (1795). Azken mendean txiki besterik ez da agertzen. Bilakaera hori oso nabarmena da Larretxipitxiki toponimoan, zaharra txipi zen eta berria, txiki.
Zarrola izenak bi elementu lituzke, zahar eta ola. Zarroltxiki, aldiz, Zarrola eta txipi-txiki litzateke. Zahar izengoitia izango zen, pertsona batena, Zaarberro eta Zarmendi toponimoetan bezala.
Bi toponimoetan interesgarriena da bigarrena, Zarroltxiki. Azaldu den bezala, Zarrolaren bigarren elementua ola da eta hitz honen azken bokala berezkoa da, ez da artikulua. Beraz, Zarrola + txiki > Zarrolatxiki. Hori azaltzeko bi azalbide daude, batean Zarrolatxiki izan eta gero /a/ bokala galdu zen, azentuaren eraginez. Aurreko silaban egonik, hurrengo silabako bokala irentsirik gertatu zen. Beste azalbidean, Zarrola hitz bakartzat hartu eta hurrengo elementua eranstean hiru silabatako hitzetan gertatzen den fenomenoa ere gertatu zen. Horrela, itsasoren eratorpen aldaera itsas- da, azken bokala galduta: itsaso + gizon > itsasgizon.

Ziloaga toponimoa

 Ziloaga Igorreko basoa da. Bizkaian bazen beste toponimo bat, Natxituan, Ea herrian, Nombres de familia y oicónimos en las fogueraciones de Bizkaia de los siglos XVII y XVIII izenburuko liburuan XVIII. mendeko lekuko batzuk daude:

Ciloaga [N, TO]
Ziloaga_Azecoa (la caseria de), Nachitua, a.1745, FogVizcayaMs.
Ziloaga_Aurrecoa (la caseria de), Nachitua, a.1745, FogVizcayaMs.

Ciloaga [N, NO]
Ziloaga (J(ose)ph de) [Poruena (la caseria de) (pr.n.res)] [Basecheta (cofradia de)], Ereño, a.1745, FogVizcayaMs.
Ziloaga (M(a)r(ti)n de) [Yrustiaga (la caseria de)], Nachitua, a.1745, FogVizcayaMs.
Ziloaga (ynquilino) (Juan_Baup(tis)ta de) [Laa hasta Elexalde (varrio de)], Ybarranguelua, a.1745, FogVizcayaMs.

Bi toponimoetan, aldaketa ezezagunik gertatu ez bada, elementu beberak izango genituzke, bukaeran -aga atzizki ezaguna eta oinarrian zilo izena, zulo hedatuagoaren aldaera. Orotariko Euskal Hiztegian adierazten den bezala, Bizkaiko euskaran ere ezaguna da, Zuberoaz gain:

[...]
Tr. Documentado en textos orientales y en Aresti. Hay algunos ejs. vizcaínos: Añibarro (zillo), un manuscrito del fondo de Bonaparte (silluba), Erkiaga (zilo, zillo) y B. Enbeita.

Ziloaga bezalako toponimoek erakusten dute zilo aldaera ere izan zela garai batean Bizkai aldean.

Lizarlan toponimoa

Lizarlan da Biriatuko etxe baten izena. Gainera, Lizarlan izeneko erreka bat dago Lapurdiko herri horretan. Bietan lehenengo lekukoak XIX. mende hasierakoak dira, etxearenak:

liçarlan (1831)
licar-lain (1874)
liçarlan (1970)

Errekarenak:

ruisseau liçarlan (1831)
liçarlain (le) (1863)
ruisseau de liçarlan (1970)

Egun etxearen eta errekaren izena Lizarlan da, baina errekak baditu beste bi izen: Infernuko erreka eta Lumaberde.
Aztertzeko izena Lizarlan litzateke, Lizarlain, dirudienez, XIX. mendearen erdi aldera izan zen baina gero berriro Lizarlan nagusitu zen.
Euskal toponimoa bada ere, bukaera iluna da, hasieran lizar zuhaitz izena bada ere, lan hitza ez da ohikoa leku izenetan.
Toponimoa, paperean jarri baino lehenago, aldaketaren bat jasana izango zuen, zehatzago, rr > rl disimilazioa, Behorlegi toponimoan bezala. Atzeranzko urratsa eginez, *Lizarran eskuratuko genuke. Oraingoz izena ez da zeharo argia, eta beste aldaketa baten beharra dago, bigarren elementua haran bazen, normala izango zen bokal arteko dardarkaria galtzea eta, ondoren, bi bokal berdinak batzea. Beraz, bilakaera osoa hauxe izango zen: lizar + haran > *Lizarraran > *Lizarraan > *Lizarran > Lizarlan.
Horrela, toponimoa azaltzeaz gain, dardarkari disimilazioaren ale bat gehiago izango genuke, fenomeno oso bitxia ez zela erakusten duena.

Urdelar toponimoa

 Urdelar da Elduaingo mendi baten izena. Lekuko zaharrik ez dagoenez, hemen aurkeztuko diren eimologien oinarri nagusia egungo lekukoa da, eta hau aldaketa batzuen ondorengoa bada, litekeena da etimologia aldatu behar izatea, osorik edo zatiren batean.
Toponimoak bi elementu lituzke, hasieran urde izena dago eta bukaeran bi aukera daude, lahar izena edo larre. Batean ez zen aldaketa berezirik gertatuko, behin hasperena galdu ondoren, bi bokal berdinak batuko lirateke. Dirudienez, lahar hitza bazen Larruzea toponimoan, blog honetan aztertua, baina horretan ere zalantzarako lekua bada.
Beste etimologiaren arabera, bukaerako azken bokala galduko zen, hau ez da gertaera ohikoa baina kasuren bat ezaguna da, Aralar toponimoa bezala, hasieran Aralarre aldaera zuelako. Hala izan bazen, urde + larre > *Urdelarre > Urdelar bezalako bilakaera gertatuko zen.
Beharbada Urdelar toponimoaren lekuko zaharretan zalantza hori ezerezta liteke, edo toponimoaren kokapenak aztarrena eman lezake, baina hori guztia ez da ziurra. Oinarrian urde hitza zela, agian urdeak han bazkatzeko uztea ohitura zelako.

Juangotxo toponimoa

Pasaiako toponimo honetaz lekuko bakarra dago, XVII. mendearen bukaerakoa, Pasaiako toponimia liburuan dago, 122-123. orrialdeetan:

 

Toponimoaren lekuko bakarra badago ere, analizatu daiteke. Liburuan bertan etimologia bat ematen dute, Juan antroponimoa eta gozo izenondoa, palatalizaturik.
Sarrera honetan hurbilketa ezberdina egingo diogu toponimoari. Oinarrian Juan izango litzateke, baina bukaera aldean bi atzizki txikigarri izango genituzke, *Juangotxo antroponimo hipokoristikoa sortuz. Aipatutako bi atzizkiak -ko eta -txo izango lirateke, lehenengoaren belarea ahostunduko zen sudurkari atzean egoteagatik, cf. Irun + -ko > Irungo.
Juan oso antroponimo ezaguna eta erabilia izan da euskal lurretan eta hipokoristiko asko sortu ziren izen honetatik, Juantxunena toponimoan, Juantxun antroponimoa, esaterako.
P. Salaberriren Izen ttipiak euskaraz liburuan dago aipatutako izen hori, 121. or.:

Joangotxo, Juangotxo (Joan, Juan): Juangocho de Ardos (Oiar.al., 1490, C. & C. & G., 1997, 81, 99. or.), Juangocho de Vzcanga (Azpeitia, 1518-20, Fdez. & Mont. & He., 2007, 110, 511. or.), Juangocho de Yçiar (Deba, ibid., 512. or.), Juangocho de Ybarguren (Deba, ibid., 513. or. = Juanocho de Ybarguren, ustez; ibid., 514. or.), Joangocho (Gazolatz, 1549, Li.p., 2.), Johangocho de Arana (Goi., 1555 (18)).

Gidarieta toponimoa

 Toponimo honetaz lekuko bakarra dago, Colección Documental del Archivo Municipal de Hondarribia. Tomo IV (1499-1537) liburuko 58. agiria, 1500. urtekoa:

Juan de Vrdanibia, tres mill e trezientos maravedís. Ase d’esecutar en la mitad de vn poco de mançanal qu’está e tiene çerca de Guidarieta. Linderos, mançanal de Ans’Otace. Bale treynta florines.

Toponimoak agerpen bakarra badu ere, gardena da, bi elementu izango zituen, bukaeran -eta atzizkia eta oinarriko hitza gidari:

gidari.
1. (V-gip, G, AN, L, BN-arb, S; SP, Urt I 192, Lar, Añ, H), giari (V-m), kidari (AN, L; Lar, Aq 1276, H). Ref.: A (gidari, giari, kidari); Lrq; Etxba Eib; Gte Erd 260 .
Guía, conductor; director. "Adalid" Lar. "Guiador" Añ. " Aren sentimentuak dituzte gidari (G-azp), mendian artzaina dute gidari (BN-arb)" Gte Erd 260. v. bidari (2), gida, gidatzaile, gidoin (2).

Normalean -eta atzizkiak pluraltasuna, ugaritasuna adierazten ditu, baina toponimo honetan, 'lur, eremu' izango zen adierazitakoa. Oinarriko gidari izan zitekeen norbaiten izengoitia. Toponimian badira ale ez asko, PI + -eta egitura dutenak, Antxoeta edo Domikueta toponimoak bezala. Hauek oinarrietan Antxo eta Domiku antroponimoak izango ziren, Gidarietan aldiz, gidari izena izengoiti bihurtua.
Toponimo honetako gidari izena hitz honen lehenengo lekuko bihurtuko litzateke, Orotariko Euskal Hiztegian dagoena, Leizarragaren lekukoa dagoelako, 1572. urtekoa:

Itsuén gidari aizela. "Conducteur" . Lç Rom 2, 19

Beraz, Gidarieta toponimoa 72 urtetan aurreratuko litzateke hitz honen lehenengo lekukoa.

Kurpide eta Kurpidea toponimoak

 Kurpide da Oñatiko baserria eta hotela. Kurpidea, aldiz, Aiako auzoa da eta biztanle entitatea.
XX. mendeko bigarren erdialdeko lekukoak daude Iñaki Linazasororen Caseríos de Guipúzcoa izeneko liburuan, Aiako toponimoaz:

Kurpidea ballara, Aia

Eta Oñatiko toponimoaz:

KURPIDE (2 viv.) (prop.), Garagaltza auzoa

Toponimoak aldaketa txiki bat behar du bere elementuak agerian geratzeko, hasierako herskaria ahoskabetu zen, bigarren herskariaren eraginez: g-p > k-p. Bilakaera hau oso arrunta da euskaraz, horrela piztu < biz(i) + -tu litzateke. Atzeranzko urratsaz eginez eta gurpide berreskuratuko genuke, hau da, gurdi + bide. Aspaldian ez da erabili, baina egitura garbia du eta toponimian aztarrena utzi du. Araban eta Bizkaian, esaterako, Gurpide toponimoa behin eta berriz agertzen da. Orain, Kurpide eta Kurpidea toponimoei esker, hitzaren erabilera eremua Gipuzkoaraino ere hedatzen da.

Gelasoro toponimoa

 Gelasoro da Elgoibarko baserri baten izena. Toponimo eratorri bat du, Gelasoroerrota, hau ere baserria. Ez da hori bildutako lekuko bakarra, Gipuzkoako diputazioren Web 1:5000 - b5m.gipuzkoa.eus web gunean ere bada Gelasoro toponimoa.
XX. mendeko bigarren erdialdeko lekuko bat dago Iñaki Linazasororen Caseríos de Guipúzcoa izeneko liburuan:

GELASORO (prop.)
GELASORO ERROTA (prop.)

Orain arte bildutako lekukoak ontzat hartuz, toponimoak azalpen erraza izango zuen, nahiz eta harrigarria izan gela bezalako izena agertzea toponimian. Bigarrena, soro, ezaguna da eta toponimian ohikoa.
Baina Elgoibarko deituren artean badago bat oso antzekoa, Gelalsoro, eta hori bilatu da Dokuklik web-gunean, Euskal Autonomi Erkidegoko eliza-agiriak biltzen dituen lekuan. Agiri hauek dira, jaio, ezkontza eta heriotza agiriak, XVI. mendetik hona jasoak eta horien bitartez Gelalsororen lekukoak XVI. mendearen erdialdetik jaso dira:

 Beraz, kontuan izanik herri berekoak direla, litekeena da bi izenak toponimo berekoak direla eta kronologia kontuan hartuz, Gelalsoro > Gelasoro aldaketa gertatu zela. Ez da aldaketa ohikoa, baina aleren bat ezaguna da, mutiko izena lehenago mutilko zen, hau da, mutil + -ko, atzizki txikigarria. Beharbada herri etimologiak aldatutako izena da Gelasoro, bestea ilunxkoa zelako. Horrela, izena erabat argi geratu zen.
Gelalsoro analizatzeko lehenik soro izena banatu eta gelal- geratuko da. Honek gogorarazten ditu lehenago aztertutako toponimo antzekoak, Burgalaitz, Burgalmendi toponimoak eta baita Gazalbide ere. Hauetan burgal- eta gazal- elementuak baziren, burgari eta gatzari hitzen eratorpen aldaerak. Gelal- horrelakoa izan bazen, atzeranzko urratsa egin eta gelari izena berreskuratuko genuke:

gelari.
(AN-larr-erro, -lh- S; Volt 121, SP, Urt I 10, Arch VocGr , VocBN , Gèze, Dv, H), gelhai (S), gelatari (SP). Ref.: A; Lrq /gelhái/.
Sirviente, asistente (gralmte. de sexo femenino); mayordomo; ama de llaves de un cura. "Valet ou fille de chambre" SP. "La servante du curé" Arch VocGr. "Domestique de prêtre" VocBN. "Serviteur ou servante d'ecclésiastique" Gèze. "Chambrière" Dv. v. gelazain. Tr. Documentado en la tradición septentrional y en Etxaide. Todos los ejs. del s. XX significan 'ama de cura'. En DFrec hay 10 ejs., septentrionales.

Hitzaren erabil-eremua ez da Elgoibarkoa, baina kontuan izanik bere egitura gela + -ari dela, euskararen edozein eremutan sor zitekeen, eta gerora galdu. Hala bada, hitzaren lehenengo lekukoa ia mende bat aurreratuko litzateke, Elgoibarko deituren artean lehenengoa Juan Gelalsoro Andonaegi litzateke, 1549. urtekoa.

Beñarango erreka toponimoa

 Beñarango erreka da Albizturko erreka baten izena.
Toponimoak hiru elementu ditu, Beñaran oinarria, -ko atzizkia eta erreka izen arrunta.
Beñaran ez da ezezaguna toponimia zaharrean, deitura bihurtu zen eta XVII. mendearen hasieratik lekukoak badira, Dokuklik web-gunean, Euskal Autonomi Erkidegoko eliza-agiriak biltzen dituen lekuan. Agiri hauek dira, jaio, ezkontza eta heriotza agiriak, XVII. mendetik hona jasoak:

Beñaran toponimoak hiru elementu lituzke, azkena haran izena da eta hasierakoa, beñ-, izan liteke behe + -en, superlatiboko atzizkia, haran baterako izen egokia. Ez da lehenengo aldiz behe-en toponimian aztertua izan dena blog honetan, Beñaga toponimoan, esaterako, haran izan beharrean, -aga atzizkia bazen.