Txisto toponimoak

 Txisto da Ataungo sei toponimoren oinarria:

Txistobaratza
Txisto baatza: (= huerta de Txisto). Fue de Txibisto o Silvestre de Zumardi el cual vivió en Lizarrusti a la entrada del siglo XIX.
    Izaera: baratzea
    Kokalekua: Askoa
    Erreferentzia: 23. karp. 107. zk. 9074 erreg.

Txistobarrutia
Txisto barruti: (= cercado de Txisto). En el siglo XIX fue de Txisto Dorronsoro De Txetañenea).
    Izaera: barrutia
    Kokalekua: Otamots zearra
    Erreferentzia: 02. karp. 160. zk. 491 erreg.

Txistoillorraldea
Keiz illor aldea o Txisto illor aldea: (= el lado del redil de Keiz, cerezo). (=el lado del redil de Silvestro). Duro hasta 1850.
    Izaera: aurkintza
    Kokalekua: Gesalbe
    Erreferentzia: 09. karp. 265. zk. 4145 erreg.

Txistoillorraldea
Txisto illor aldea: (= el lado del redil de Txisto o Silvestre). Es robledal de la casa Aralegi erdikoa.
    Izaera: aurkintza
    Kokalekua: Aizarte
    Erreferentzia: 07. karp. 002. zk. 2991 erreg.

Txistosoro
Txisto soo: (= heredad de Txisto o Silvestre). En 1820 fue propiedad de Txisto de Aralegi.
    Izaera: soroa
    Kokalekua: Aizarte
    Erreferentzia: 07. karp. 075. zk. 3070 erreg.

Txistosoro
Txisto soo: (= heredad de Sivestre). Existen restos de la antigua pared que cercaba.
    Izaera: soroa
    Kokalekua: Marumendi
    Erreferentzia: 15. karp. 336. zk. 6907 erreg.

Egileak berak adierazi zuen Txisto zela Silvestre izenaren hipokoristiko bat, Silvestre de Zumardi izeneko bat bizi izan zen XIX. mende hasieran. Dela Txisto, dela Txibisto, ez da oso izen erabilia izan, ez dago, esaterako, P. Salaberriren Izen ttipiak euskaraz liburuan.
Toponimoen azalpenetan eman den etimologia onartuz gero, bilakaera berezia gertatu zen, Silvestre > Txibisto > Txisto. Hasierako aldaketa ezaguna da, txikigarriak egiteko oso era arrunta delako, horrela, Txuria toponimoan Txuri hipokristikoa dago, zuri hitzetik sortua. Bigarren silabako bokala asimilazioz gertatuko zen, i-e > i-i, baina azken silabaren aldaketa ez da batere ohikoa, agian erromantzetik jasotako hipokoristikoa da.

Tartaka toponimoa

 Tartaka da Gizaburuaga eta Ispaster herrien arteko tontorra. Lekuko zaharrenak XX. mende bukaerak dira, Tarteka, lau lekuko, (1986), Tarketa, bi lekuko, (1986). Gerokoa da Tartaka (1999), baina badago beste lekuko bat, XIX. mendekoa, Tartaca, Pascual Madozen hiztegikoa.
Toponimoak bi elementu izan ditzake, bukaeran -ka atzizki txikigarria, beste toponimo batzuetan agertzen dena, blog honetako aztertutako Arkaka toponimoan bezala. Oinarriak zailtasun gehiago ditu, egokiena darte izena izan daiteke, zuhaitz mota batzuk izendatzeko erabilia:

1. Bosque bajo, jaral; maleza.
2. Retoño de árbol.
3. Árbol joven.
4. "Mediano, intermedio (hablando de árboles)" A.

Baina hitza batez ere Ipar Euskal Herriko hizkeretan eraibilia izan da eta oztopo hori aipatu beharrekoa da, nahiz eta azalbide bat eman. Litekeena da toponimo hau arkaismoa izatea, hitza garai batean hedatuagoa izango zen eta gero bere erabil-eremua murriztuz joango zen.
Toponimoaren beste bi izen erraz azaltzen dira, Tartaka aldaera bokal asimilazioaz sortuko zen, baina hori ez da azalbide bakarra. Tarketa aldaeran metatesia gertatuko zen, Tarteka > Tarketa, azken bi silabetako kontsonanteek lekua trukatu zuten, t-k > k-t.

Gurbil, Gurbilgaña, Gurbilgibela eta Gurbillaga toponimoak

 Gurbil hasiera duten lau toponimo dira aztergai sarrera honetan, guztiak Nafarroakoak: Gurbil, Gurbilgaña, Gurbilgibela eta Gurbillaga.
Lehenengoa Gurbil da, Eltzaburu, Iraizotz, Larraintzar, Lizaso herrietako aurkintza bat. Lekuko zaharrena XVIII. mende hasierakoa da:

gurbilgolarrea (1703)
gurbil (1833)
gurbil (1893)

Gurbilgaña da Iraizotz eta Lizaso herrien arteko mendia, beraz, aurreko toponimoaren eratorria. Lekuko zaharrenetan izen ezberdina da:

gurbilleta (1837)
gurbilleta (1893)
gurbilleta (1901)
gurbilgaña (1997)
Gurbilgaña (2019)

Dirudienez, izen zaharra Gurbilleta zen baina XX. mendean aldaketa gertatu zen eta Gurbilgaña erabiltzen hasi ziren eta egun izen hori dago, ez besterik.
Gurbilgibela da Ultzamako mortu bat, lekukoak oso berriak dira, XX. mende bukaeran hasten da lekukotza:

gurbilgibela (1997)
Gurbilgibela (2019)

Aipatzeko geratzen den azkena Gurbillaga da, Azkarateko aurkintza. Lekukoak XVIII. mende hasieran agertzen hasten dira:

gurbillaga (1704)
gurbellaga (1704)
gurbillaga (1893)
gurbillaga (1997)

Beraz, aztertzekoak dira bost izen, Gurbil, Gurbilgaña (lehen Gurbilleta), Gurbilgibela eta Gurbillaga. Gurbil hitzaz gain bi atzizki daude, -aga, -eta eta bi izen, gain, gibel.
Analizatzeko geratzen da toponimo hauen oinarria, *Gurbil. Azterketa etimologikoari dagokionez, bi dira jasotako aipuak, Gurbil toponimoaren web orrian, lehena Nafarroako Toponimia eta Mapagintza liburu bilduman, XLIII, 108:

[...]
OBS.- Según Azkue gurbil ‘barrilito como de media cántara’, pero que no creemos que guarde relación con este topónimo. F.Idoate localiza un despoblado con el nombre de Gurbil en el vecino valle de Anué, aunque ha sido imposible localizarlo. Es por ello que el Gurbil que aparece como desolado en el Libro de Fuegos de 1427, pero no en el de 1366, pudiera ubicarse en este paraje. El término se extiende por Eltzaburu y Larraintzar.
[...]

Azken bi aipuak Jean-Baptiste Orpustanenak dira, bere Les noms des maisons médiévales en Labourd, Basse-Navarre et Soule liburuan agertuak, lehena, III. kap., 161. or.:

[...]
la base gur (quoique seulement possible dans aytzcureche à Abense-de-Haut) de guren bien identifiée en toponymie basque (gurbil, gurbeaga, gurmendi aux XIIIe et XIVe siècles en zone hispanique) a sans doute un rapport avec l’oronymie et l’idée de hauteur comme son dérivé guren, en Soule dans mendigorren (en phonétique gasconne du Censier il faut entendre une voyelle fermée vélaire “ou”) à Trois-Villes, mi(ñ)agoren à Alçay
[...]

Azkena, III. kap., 96. or. [7. oharra, 175. or.]:

[...]
L’élément guren perdu par le lexique moderne mais bien présent en toponymie médiévale comme second terme de composition, et peut-être identifiable comme forme superlative d’un gur- lui aussi utilisé en toponymie, est probablement lié au même ensemble sémantique avec l’idée de “limite de hauteur, le plus haut”, morphologiquement et lexicalement proche en ce cas de goien “le plus haut” [7 L’existence d’une base gur est claire d’après les composés comme 1240 gurbil, 1242 gurbe-, 1243 gurpegi, 1393 gurmendi, et il y a lieu d’y reporter probablement des toponymes et oronymes comme Baigura, et en Béarn Gurs ou Gurmençon dont l’explication reste inconnue]
[...]

Guren hitz galdutik erauzitako *gur zalantzazkoa da eta ematen dituen ustezko eratorriak ere ilunak dira, nahiz eta ezinezkoak ez izan.
Sarrera honetan egingo den hurbilketa beste bide batetik doa, Gurbindo, Gurbiola eta Gurbizar toponimoetan egin den analisia Gurbil toponimorako ere egokia izan daitekeelakoan. Hauetan *burgi > *gurbi bilakaera gertatu zitekeela azaldu genuen eta fenomeno bera erabiliz azalduko dira hemen aurkeztutako toponimoak. Erakutsitako metatesia gertatu bazen, toponimo hauek guztiek oinarriaren bukaeran alboko bat dute eta hori azaltzeko egiantzena da *bil 'biribil' hitz zaharra izatea: *burgi > *gurbi + *bil > *gurbil, beharbada tarteko izena *gurbibil izan zitekeen, baina haplologia gertatuko zen, bi silaba oso antzekoak batu ziren bat gertatuz. *Bil erro zaharra beste hainbat toponimotan dago, Bunabil toponimoan bezala.
Beharbada inoiz *gurbil hitza izan zen, "herri biribil" adieraziz, Gurbil toponimoa aski zaharra da, aipu etimologikoetan XIII. mendeko lekuko bat dago. Kontuan izanik egun aurkintzak direla, litekeena da garai batean, Erdi Aroan, leku hauetatik jendea joatea, hustu arte eta gero herrixkak ere galduko ziren desagertu arte.

Laurika toponimoa

 Laurika da Gamiz-Fika udalerriko etxebizitza bat. Toponimo eratorri bat du, Laurikako erreka, Gamiz-Fikan eta Mungian dabilena. Azken herri horretakoa da Laurikalde aurkintza, Mungiako herri ondarea (toponimia) liburuan dagoena, 1140. or.:

Ikus daitekenez, ez du oso lekukotza zaharrik, XX. mende hasierakoa delako. Gamiz-Fikakoa, aldiz lehenago agertzen da, XVIII. mendetik:

laurica (1741/11/18)
laurica (1782/02/08)
laurica, casa de (1799)

Garai bertsukoak dira Nombres de familia y oicónimos en las fogueraciones de Bizkaia de los siglos XVII y XVIII izenburuko liburuan aurkitutakoak:

Laurica [N, TO]
Laurica+ (la casa de) [Gamiz (en la anteiglesia de)], Munguia (anteiglesia de) (villa de), a.1796, FogVizcayaMs.
Laurica+ (la caseria de) [Munguia (casas avecindadas a la villa de)], Gamiz, a.1745, FogVizcayaMs.
Laurica_de_Anunsarri+ (la casa llamada), Munguia (villa de), a.1799, FogVizcayaMs.

Bilaketa bat gehiago egin da Dokuklik web-gunean, Euskal Autonomi Erkidegoko eliza-agiriak biltzen dituen lekuan. Agiri hauek dira, jaio, ezkontza eta heriotza agiriak. XVII. mendeko lekuko bat aurkitu da:

Bukaerakoa -ika atzizkia bada, oinarrian antroponimo bat izan ohi da, eta bada Iiro Kajantoren The Latin cognomina liburuan oso izen egokia: Laurus 21. 25. 89. 334.
Beraz, garai zaharrean Laurus + -ica > Laurica. Hala sortu zen eta, beste euskal toponimo zahar askok ez bezala, ez du aldaketarik jaso sortu zenetik.

Aberastegi toponimoak

 Aberastegi da Nabarnizko etxe baten izena, Bizkaian. Gipuzkoan ere izan zen, Arrasateko toponimia liburuan etxe izena aipatzen da, XVII. mendean, 37. or.:

Lekuko hori Lope de Isastiren Compendio de la historia de Guipuzcoa liburukoa da eta ezberdintasuna dago txistukarian, <s> beharko zelako. Agian herskari aurrean egoteagatik aldaketa erraztuko zen.
Toponimoek ez dute zailtasunik, bukaeran -tegi atzizkia dago, normala etxe izenetan eta oinarrian aberats hitza dago, ziurrenik izengoiti bihurtua, edo antroponimoa. Egitura bera Aberasturi toponimoak dauka, baina bigarren elementua huri izena da.

Barbain toponimoak

Barbain Nafarroan agertzen da, bi herritan. Barbain dago, Antxoritz herriko aurkintza bat da, lekuko zaharrena XIX. mende bukaerakoa da:

barbain (1892)
barbain (1901)
barbain (1996)
Barbain (2019)

Interesgarria da, web orrian dagoen parafrafo hau, Nafarroako Toponimia eta Mapagintza, XXXVI, 48:

Es topónimo que se prolonga por Zuriain. Sería interesante relacionar este nombre con el de Barbain, nombre del paraje situado sobre Donamartia y que se extiende hasta la muga con Olave

Bigarren Barbain da Lizoaingo aurkintza bat, lekukoak XVIII. mende hasieran hasten dira:

barbain (1700)
barbain, vizcaia o (1708)
barbainzelaya (1708)
barbain (1888)
barbain (1996)

Etimologiari dagokionez, Antxorizko toponimoaren sarreran lotura ikusia zuten Zuriain toponimoarekin, bukaeran -ain atzizkia izan zitekeelako bi izenetan. Hala bada jakiteko geratzen da hasierako elementua, antroponimo bat izan ohi dena eta toponimo hauetarako egokiena da, zalantzarik gabe, Barba antroponimoa. Latin jatorrikoa da baina Erdi Aroan ere erabilia izan zen, Barbaena eta Barbasagasti toponimoek erakusten duten bezala. Toponimoa, beraz, Erromatar garaian sortu zitekeen baita Erdi Aroan ere, bietarako aukera dagoelako. Hala ere, badago beste aukera bat, bigarren elementua gain izena izan liteke eta, ondorioz, jatorrizko toponimoa *Barbagain izan zitekeen, gero bokalarteko /g/ galduko zen eta bi bokal berdinak batu. Antxorizko Barbain dago tontor batetik hurbil, Antxorizko haitza izena duena. Lizoaingo Barbain ez dago egoera horretan baina ondoan Bizkai toponimoa dago, eta hori mendialdean agertzen den izena da.

Oialgindegi toponimoa

 Ataungo toponimo zaharren artean Oialgindegi etxea bazen, XVII. mendeko lekuko baten bitartez ezaguna: casa llamada Oyalguindegui (1641). Sarreran bertan bere erdal kidea ematen dute, 'pañero'. Hitza ez da ezezaguna, Orotariko Euskal Hiztegian ere dagoelako, oihalgin:

oihalgin.
(V ap. A (s.v. oialgille) ; Lh); oihalkin (Lar, Añ, Dv A, H (+ oial-) ).
Fabricante de paños. "Drapier" Lh.

Lekukotza guztia hiztegietakoa da eta lekuko zaharrena, Larramendiren hiztegikoa da, 1745. urtekoa. Beraz, Ataungo lekukoak mende bat lehenago aurreratzen du hiz honen agerpen data eta erakusten du hitz ezaguna eta erabilia zela, hiztegietatik kanpo bizirik zegoela. Beste aldetik, bigarren elementua -tegi atzizkia litzateke, oso ohikoa etxe izenetan.

Giriduia, Girigaina eta Giriduigaña toponimoak

 Giriduia da Bernedoko bizkarra, hegia. Lekukoek ez dute zahartasun handirik: Loma El Guiriduy (1993), Loma Giriduia (2006). Araban bertan bazen toponimo homonimo bat, Harana udalerrian, kilometro ez askora. XVIII. mendeko lekuko bat dago Gerardo Lopez de Gereñuren Toponimia alavesa, seguido de Mortuorios o despoblados y Pueblos alaveses liburuan:

GUIRIDUYA, 1787, monte de San Vicente Arana.

Girigaina da Harana udalerriko tontor bat. Lekuko zaharrenak XX. mendekoak dira: Guirigaina (1983), Guirigaina (1992).
Toponimo hauen elementuak batuz, izan da Araban beste toponimo bat, Giriduigaña, Montaña alavesa. Comunidades y pastos liburuan, 340. or.: GUIRIDUYGAÑA.
Toponimo hauetan hiru elementu daude, artikuluaz gain, -dui atzizkia, -di hedatuagoaren aldaera zaharragoa, gain izen arrunta eta, interesgarriena, giri izena:

(giri).
(giri). "Tojo, planta de la familia de las leguminosas, Genista scorpius" Baraib Voc.

Parentesi artean agertzen da erdaraz jaso zelako, ezagutzen den lekuko bakar hori Arabako erdaran erabiltzen zen euskal jatorriko hitz bat zelako. Bide batez, Lopez de Gereñuren lekukoa hitz honen lekuko zaharrena 116 urtez aurreratuko luke Orotariko Euskal Hiztegikoa, 1903. urtekoa delako.

Azariain toponimoa

 Azariain da Etxalekuko aurkintza bat. Euskaltzaindiaren EODA datu basetegian informazioa dago toponimo honi buruz eta azterketa etimologikorako ezinbestekoa, lekukoak, zaharrak eta berriak:

azarain (1718)
azarin (1790)
azariain (1797)
[...]
azáin (1992-1999)

Toponimoak hainbat aldaera izan ditu, osoena Azariain litzateke, ondoren Azarain laburtua izango zen, gero Azarin laburtuagoa eta, azkenik, egungo Azain laburrena.
Etimologiari buruz, aipagarria da José María Jimeno Juríoren adierazpena Estudios de toponimia navarra lanean azeri euskal hitzarekin lotura ikusi zuelako. Ziurrenik hitz bera da, baina Azeri antroponimoa litzateke, jatorri berekoa. Bukaerakoa -ain atzizkia litzateke. Toponimoa garai zaharretan sortuko zen, beharbada Erdi Aroan, izan ere, mende haietan ohikoa izan zen Azeri gizonezko izena.
Hala bada Azariain litzateke Nafarroako beste toponimo bat -ain atzizkia duena, horrelakoak ugariak dira Nafarroan, asko herri izen bihurtuak.

Santxosolo toponimoa

 Santxosolo da Gueñesko baserri bat. XVIII. mendeko lekuko batzuk daude Nombres de familia y oicónimos en las fogueraciones de Bizkaia de los siglos XVII y XVIII izenburuko liburuan:

Sanchosolo [N, TO]
Sanchosolo (cuadrilla de), Gueñes, a.1704, FogVizcayaMs.
Sanchosolo (la casa quemada en), Gueñes, a.1799, FogVizcayaMs.
Sanchosolo (varrio de), Gueñes, a.1796, FogVizcayaMs.

Lekuko zaharrenak Lope G. de Salazarren Bienandanzas e fortunas liburukoak izan daitezke, XV. mendearen bukaera aldekoak. Liburuaren hiru kapitulutan daude toponimo honekikoak. Lehenik, 21. liburuarena (kapituluarena):

E ganó las azeñas de Llantada e de La Iseca e las azeñas de Sanchosolo, e las meyas de Landulizia e el solar de Aranguren, devaxo del Castillar, e fizo la torre mayor de Salzedo e el solar de Lezcano e la torre que dexó començada e otros muchos eredamientos.

Hurrengoak, 23. liburuan:

E venieron Martín Sánchez de Palaçio a Martín Sánchez de Ibargoen, su primo, con XL omes e fallaron en Sanchosolo a Sancho Lovo e a Lope Lovo e a Juan Lovo, fijos de Diego Sánchez Lovo, e otros quarenta omes de linaje de Marroquines de Salzedo, que dudavan de ir a la dicha Junta, aunque avían tregua; e juntos todos estos, venieron a la junta.
[...]
En estos días mataron omes de los Çamudianos en tregua malamente en Sanchosolo, cavo su casa estando seguro, a Juan Marroquín, fijo vastardo de Juan Marroquín de Montermoso; e después mataron a Marroquín de Sant Pero, su hermano de madre, aquellos mesmos, en tregua, porque quería querellar aquella muerte.

Azkenak, 24. liburuan:

Después de todo esto, llegó este dicho Ochoa Sánchez a Lope Garçía de Salazar en Sanchosolo, que iba a la muerte de Martín Sánchez de Palaçio, e díxole esta misma razón que dicho avía a los otros e la respuesta d'ellos e que a él devía plazer más que a todos porqu'él avía más deudo con el dicho Mendoça que todos ellos.
[...]
E juntados con él, no curando de las dichas treguas e juramentos que fecho avían él e los mejores de los suyos, quemó las casas de Ínigo Lana, que eran en la villa fronteras de los de Aedo, por consejo d'ellos e salió a Salsedo con toda su gente e quemó el cadahalso de Çalla de Lope Furtado e las sus azeñas de Sanchosolo e el cadahalso de Juan Roiz de Larragorria de Gordojuela; llegó a Carrança e quemó los dos cadahalsos de Tranbasaguas e las tres ferrerías que eran de Lope Garçía de Salazar, qu'él avía fecho en Carrança.

Toponimo hauek guztiek erakusten dute izena oso egonkorra izan dela, ez da aldatu azken bost mendeetan. Analisiak ez du zailtasunik, bi elementuz osaturik dagoelako, Santxo antroponimoa, alde batetik, eta solo izen arrunta, bestetik.

Sansaburu toponimoa

 Sansaburu da Eibarko kale bat eta pilotaleku bat. XIX. mendeko lekuko bat dago Eibar eta Elgetako toponomastika liburuan, 69. or.:

SANSABURU
Sansaburu 1857 Nomencl tor.

Toponimoak bi elementu izango zituen: Sansa, Santxa antroponimo emakumezkoaren aldaera eta buru izen arrunta. Blog honetan aztertu dira horrelako egitura duten toponimo gehiago, Diakoburu eta Beraskaburu toponimoak bezala. Azken honetan lekuko zaharrenak ezberdinak ziren, Berasco burua (1695, 1709) eta horrek zalantza eragiten du Eibarko toponimoaz, jakinik lekukotza XIX. mendearen erdialdekoa dela, gerta liteke lehenago *Sansoburu izatea eta gerora aldatzea, a-o > a-a, baina horretaz ezin ziur izan. Lekuko zaharragoek zalantza hori ezerezta lezakete, edo baieztatu.
Azken elementua buru da, baina toponimoak ez zuen Sansaren burua aipatuko, nahiz eta ezinezkoa ez izan. Beharbada toponimo handiago baten zati bat aipatuko zuten, muturreko leku batean zegoena edo garaiago zegoena.

Kortaka toponimoa

 Kortaka da Aulestiko tontor bat, Bizkaian. Lekuko zaharrena XVIII. mende bukaerakoa da, Cortaca (1780). Beraz, bi  mende eta erdi inguru iraun du aldatu gabe eta ziurrenik lehenagokoa da. Hala ere, ez du ezaugarri berezirik anzinakoa izateko. Toponimoa bi elementuz osaturik dago, oinarrian korta izena, hainbat esanahi dituena eta toponimian nahiko hedatua. Azken elementua nabarmenena da, agian, -ka atzizki txikigarria dagoelako, Arkaka eta Labaka toponimoetan ere dagoena. Atzizki honek oso antzeko bat du, -ko, esanahi berdina duena txikigarritasun adierazlea ere badelako, baina bokala ezberdina du. Beharbada bitasun hau erromantzetik mailegatua da, honetan genero bereizketa egiteko, euskaran antroponimian sartuko zen eta gero lexiko orokorrera hedatu zen baina oraindik ez da zehaztu bi atzizkien arteko bereizketa, inoiz izan bada, antroponimiatik kanpo.

Armaola toponimoa

 Armaola da Bizkaian eta Gipuzkoan dagoen toponimoa. Bizkaiko Ziortza-Bolibar herrian Armaolaerrota eta Armaolatorre daude, biak baserriak. Gipuzkoan, Seguran Armaola izeneko errota dago, baita Armaolako zubia ere. Azkenik, Zerainen Armaolazelai izeneko belardia dago.
Armaola deituraren XVII. eta XVIII. mendeko lekuko ugari daude Nombres de familia y oicónimos en las fogueraciones de Bizkaia de los siglos XVII y XVIII izenburuko liburuan:

Armaola [N, NO]
Armaola (Marttin de Gurpide) [Gurpidea (la cassa de) (pr.n.res)], Marquina, a.1704, FogVizcayaMs.
Armaolea [N, NO]
Armaolea (Asencio de) [Aulestia (puebla de)], Murelaga, a.1704, FogVizcayaMs.
Armaolea (Juan de), Ondarroa, a.1745, FogVizcayaMs.
Armaolea (M(art)in de), Cenarruça 17.1641, FogVizcayaMs.
Armaolea (ynquilino) (Joseph de), Arbazegui, a.1745, FogVizcayaMs.

Liburu horretan Ziortza-Bolibarko toponimoa dago, baina Armaolea izena du:

Armaolea [N, TO]
Armaolea (el molino de), Bolibar/Cenarruza, a.1796, FogVizcayaMs.
Armaolea (el molino de) [Zeniga (cofradia de)], Cenarruza, a.1745, FogVizcayaMs.
Armaolea (la casa de), Bolibar/Cenarruza, a.1796, FogVizcayaMs. -/Cenarruça 17.1641, FogVizcayaMs.
Armaolea (la caseria de) [Zeniga (cofradia de)], Cenarruza, a.1745, FogVizcayaMs.
Armaolea (la cassa de), Zenarruza, a.1704, FogVizcayaMs.
Armaolea (la ferreria de), Bolibar/Cenarruza, a.1796, FogVizcayaMs.

Armaolatorre toponimoaren lekuko zaharrenetan Armaolea nagusi da: Armaolea (1626), Armaola (1635), Armaolea (1638, 1641). Baina toponimoa, ikusi dugun bezala, deitura ere bazen eta bilaketa egin da Dokuklik web-gunean, Euskal Autonomi Erkidegoko eliza-agiriak biltzen dituen lekuan. Agiri hauek dira, jaio, ezkontza eta heriotza agiriak. XVII. mende hasieratik lekuko ugari daude Armaola deitura dutenak:

Armaolea deituraren lekukoak gehiago dira, eta zaharragoak:

Bukaerako ezberdintasunak sartaldeko euskararen ezaugarri bat du, aa > ea bilakaera, eta Armaolari artikulua eranstean disimilazio hori ere gertatu zen: Armaola + -a > Armaolea.
Toponimoak bi elementu izango zituen, bukaeran ola izena, oso ohikoa toponimian eta oinarrian arma izena. Ziurrenik aipatutako herrietan burdinola bat izango zen, armak egiten zituena. Beharbada garai batean *armaola izeneko hitz elkartua izan zen, armak egiten aritzen ziren burdinolak izendatzeko, baina horren ustezko aztarren bakarra aztertutako toponimoak dira.

Eztanda toponimoa

 Eztanda da Gabiriako baserri bat. Eztanda bada erreka baten izena, Gipuzkoako hainbat herri zeharkatzen dituena, Beasain, Gabiria, Mutiloa eta Ormaiztegi. Dirudienez, azken herri hauetan Eztandaerreka izena ere badu.
Iñaki Linazasororen Caseríos de Guipúzcoa liburuan agertzen da, Aztiria zozkerakoa:

*EZTANDA (prop.)

Toponimoaren lekuko zaharrena egungoa bezalakoa da, Eztanda (1857), Izendegi Geografiko Ofizialeko datuen arabera. Lekuko ugaritan Estanda aldaera dago, herskari aurreko txistukarien neutralizazioaren eraginez, ziurrenik.
Toponimoak hitz ezagun bat gogorarazten du, eztanda, hain zuzen. Baina zaila da hitz hori ulertzea testuinguru toponimiko batean. Baina badago beste azalbide bat, bestea baino apur bat konplexuagoa, herskari asimilazio bat gertatu zenaren ondorengoa izatea. Beraz, hasieran toponimoaren bi herskariak ez ziren horzkariak, baina berdindu ziren. Atzeranzko urratsa egin eta bukaerakoa belare bihurtuz, *Eztanga eskuratuko genuke, Estanga toponimoaren ia berdina. Gainera, azken toponimo honetarako eman genuen etimologia horretarako ere egokitu litzateke, baserri izateaz gain erreka ere badelako. Beharbada, hasierako toponimoa *Estanga zen eta eztanda izenaren eraginez, txistukaria ere aldatu zen.
Laburbilduz, garai batean *Eztanga > Eztanda bilakaera gertatu zen, eztanda hitzaren berdintasunak prozesuan lagunduko zuen. Ziurrenik askoz lehenago galduko zen *eztanga/*estanga hitz zahar galduaren oroimena.

Pepato toponimoa

 Pepato da Laudioko tontor baten izena. Lekuko zaharrena XX. mende bukaerakoa da, Pepato (1993). Bildu diren beste lekuko guztietan izen bera dago, beraz, Pepato baino ez dago analizatzeko.
Toponimoa bitxia da, oso antz handia du Pepe izenarekin, Jose antroponimoaren hipokoristikoa. Bide honetatik jarraituz, bukaeran -to atzizki txikigarria genuke, Suinto antroponimoan ere dagoena. Oinarrian Pepe zein Pepa izan daitezke, lehenak bukaerako bokalean aldaketa ezaguna bat gertatuko zitzaion, cf. otsa-, otso izenaren eratorpen aldaera. Baina Pepa ere badenez, litekeena da Pepa + -to izatea. Dirudienez, ez da *Pepatoren lekukorik jaso eta, beraz, Laudioko Pepato toponimoa litzateke antroponimo hipokoristiko honen agerpen bakarra.

Arkaganeta toponimoa

 Arkaganeta da Meñakako baso bat. Lekuko zaharrena XX. mende bukaerakoa da, arkaganeta (1986). Hala ere, toponimoaren elementuak argiak dira, arka izena, gan, gain hedatuagoaren aldaera eta, azkenik, -eta atzizkia. Interesgarria da arka izenaren agerpena toponimian, uharka hitz elkartuaren sinonimotzat har daitekeena, hitza Uarkalde toponimoan dago, beste batzuen artean. Arkaren agerpen batzuk dira Arkaburua eta Arkauti toponimoak, azken honetan nahiko argia litzateke uharkarekiko sinonimia.
Meñakako toponimotik oso hurbil Gonda erreka dago eta, beraz, emandako etimologiaren sendogarria da.

Lizaldre deitura

 Espainiako nazio estatistika institutuaren web-guneko datuen arabera, Lizaldre deitura nafarra da, hangoak direlako agertzen diren lekuko urriak, guztira 70 pertsonak dute, lehenengo edo bigarren deituratzat:

Zoritxarrez, ez dago eskura herriz herriko hedadura, hor ikusi ahal litzateke toponimo honen sorburua, baina Nafarroakoa izanik, euskararen bitartez azal daiteke, nahiz eta bukaerako silabaren egitura ez izan batere ohikoa euskal hitzetan. Deiturak beste bat gogorarazten du, Lizarralde, askoz lekuko gehiago dituena. Hedadura gehiena Araban eta Gipuzkoan du, Nafarroan ere lekukoak ditu:

Sarrera honetan proposatzen dugu Lizaldreren jatorria Lizarralde deituran dagoela. Aldaketa bat gertatu zen, ziurrenik sinkopa bat, azentuaren eraginez bokal bat galdu zen, hirugarren silabakoa eta horrek beste aldaketa bat eragin zuen: *Lizarralde > *Lizarlde > Lizaldre, dardarkaria hurrengo silabara mugitu zen, azkenera.
Horrela, deitura erabat azaldu da, ezin jakin, eskura dauden datu urriekin, deituraren jatorria toponimo batean dagoen ala aldaketa bera deitura zenean gertatu zen.

Erenzaba toponimoa

 Erenzaba da Aranaratxeko aurkintza bat. Lekukoak XVIII. mendean hasten dira eta bi izen tartekatzen dira, Erenzaba eta Erenzau:

erenzaucoeguia (1735)
erenzaba (1737)
herenzauco lezeadana (1867)
erenzaba (1884)
lenzaba, alto de (1884)

Badirudi lekuko eratorriek *Erenzau erakusten dutela eta toponimoa bakarrik dagoenean, Erenzaba. Azken honen azken bokala artikulua izan daiteke eta, beraz, antzinako toponimoa Erenzau izango zen. Artikuluaren gehiketa fenomeno ezaguna da euskal toponimian. Bilakaera hori, toponimoei artikulua gehitzea, beste zenbait eremutan ere ezaguna da, hala nola Araban. Ez da, beraz, fenómeno ezezaguna.
Erenzaba toponimoak tarteko *Erenzaua izan zuen baina -ua bokal bilketa -ba bihurtu zen, lekukorik utzi gabe, aldaketa bera zenbait toponimotan gertatu da, cf. Mutilba (N), Mutilua zaharrago batetik.
Aldaera zaharrena *Erenzau izanik, hortik hasi behar da ikerketa lana eta bukaera horrek bilakaera ezagun bat gogorarazten du, -anu > -au, cf. Gomizau toponimoa, Nafarroan. Atzeranzko urratsa egin eta *Erenzano moduko toponimoa izango zen garai batean, eta hau Terentius antroponimoarekin lotzekoa litzateke: Terentius + -ano > *Terentiano > *Erenzau. *Terentiano eta *Erenzau aldaeren arteko aldeak badira, lehenik t- herskariaren galera, bigarrenez, -tia- > -za- bilakaera; hirugarrena, sudurkariaren galera, eta azkenik, -ao > -au diptongoaren sorrera, baina azken urrats hau beharbada ez zen gertatu eta bukaerako bokala antzinatasun seinalea da. Hitz hasierako kontsonantearen galera disimilazioz gerta zitekeen, baina horrek eskatuko luke oso garai zaharrean gertatzea edo, bestela, hasierako herskarien egonkortasun ezak azalduko luke aipatutako galera.

Miriategi toponimoak

 Bizkaiko herri berean, Arratzun, daude Miriategi izeneko etxeak, Loiolako Miriategi eta Miriategi. Azken honek lekuko bakarra du, Miriategui (1826). Bestearen lekukoak aurreko mendean hasten dira, Euskaltzaindiaren EODA datu basetegitik jasoak:

Miriategui (1704)
Miriategui (1745)
miriategui (1796)
[...]

Lekuko gehiago daude, ia guztiak XVIII. mendekoak baina bat aurreko mendekoa da, Nombres de familia y oicónimos en las fogueraciones de Bizkaia de los siglos XVII y XVIII izenburuko liburuan aipatutako lekukoak daude:

Miriategui [N, TO]
Miriategui (la casa de), Arrazua, a.1796, FogVizcayaMs.
Miriategui (la caseria de), Arrazua, a.1745, FogVizcayaMs. -/Arraçua, a.1641, FogVizcayaMs.
Miriategui (la cassa de), Arraçua, a.1704, FogVizcayaMs.

Miriategui [N, NO]
Miriategui (Diego de) [Arragoeta (la caseria de)], Arrazua, a.1745, FogVizcayaMs.
Miriategui (Domingo de Pertica), Arrazua, a.1798, FogVizcayaMs.
Miriategui (Joseph de), Arraçua, a.1704, FogVizcayaMs.
Miriategui (M(a)r(ti)n de) [Miriategui (la cassa de)], Arraçua, a.1704, FogVizcayaMs.
Miriategui (ynquilino) (Joseph de), Ajanguiz, a.1745, FogVizcayaMs. -/Arrazua, a.1745, FogVizcayaMs.
Miriategui (ynquilino) (Juan de), Arrazua, a.1745, FogVizcayaMs.
Miriategui viuda (ynquilino) (Fran(cis)ca de), Luno, a.1745, FogVizcayaMs.

Toponimoa deitura bihurtu zen eta horri esker lekuko zaharragoak ditugu, herri berekoak, Dokuklik web-gunean, Euskal Autonomi Erkidegoko eliza-agiriak biltzen dituen lekuan. Agiri hauek dira, jaio, ezkontza eta heriotza agiriak. XVI. mendearen erdialdetik lekukoak ugariak dira:

Toponimoak bi elementu izango zituen, azkena -tegi atzizkia, oso ohikoa etxe izenetan. Lehenengo elementua antroponimo bat litzateke, emakumezkoa, *Miria, lekuko antroponimorik ez dago baina bai toponimikoak. Mitxelena eta Irigaraiaren Nombres vascos de persona lanean informazioa dago izen honetaz, 120. or.:

Beraz, Miriategi litzateke *Miria antroponimoaren beste lekuko bat, Arratzuko toponimoaren bitartez gureganaino heldutakoa.

Antxikoa toponimoa

 Antxikoa da hiru baserritako izena, bi daude Bizkaian, Berriatuan eta Ondarroan. XVIII. mendeko lekuko batzuk daude Nombres de familia y oicónimos en las fogueraciones de Bizkaia de los siglos XVII y XVIII izenburuko liburuan:

Anchicoa [N, TO]
Anchicoa (la casa de), Berriatua, a.1704, FogVizcayaMs., a.1799, FogVizcayaMs.
Anchicoa (la casa de) [Asterrica (cofradia de)], Berriatua, a.1796, FogVizcayaMs.
Anchicoa (la casa de) [Renteria (barrio de)], Ondarroa, a.1796, FogVizcayaMs.
Anchicoa (la caseria de), Marquina, a.1745, FogVizcayaMs.
Anchicoa (la caseria de) [Asterrica (cofradia de)], Berriatua, a.1745, FogVizcayaMs.
Anchicoa (la caseria de) [Verano (cofradia de)], Mallavia, a.1796, FogVizcayaMs.
Anchicoa (la cassa de) [Arttiuay (rebal de)], Marquina, a.1704, FogVizcayaMs.
Anchicoa (la cassa de) [Somera (calle de)], Marquina, a.1704, FogVizcayaMs.

Beste baserria Araban dago, Aramaion. XX. mendeko lekuko bat dago Gerardo Lopez de Gereñuren Toponimia alavesa, seguido de Mortuorios o despoblados y Pueblos alaveses liburuan aurkitua:

ANCHICOA, caserío de Barajuen.

Gainera, herri berean oso antzeko toponimo bat zegoen, hau ere baserria:

ANCHICO, caserío de Uncella.

Lekuko zaharragoak badira, XVI. mende hasierakoak, baina ez da ziurra toponimoa izatea, beharbada aitaren izena aipatua zelako, Honra de hidalgos, yugo de labradores liburuan daude hurrengo bi lekukoak 28. agirian, 1510. urtekoan. Lehenengoa 185. orrialdean dago:

Juan de Anchico e Andres de Lasaga, su suegro, quatorse mill mrs.

Azkena, hurrengo orrialdean:

Ochoa de Anchico, diez e syete mill mus.

Izan ere, Antxiko antroponimoa herri berean aurkitzen da, P. Salaberriren Izen ttipiak euskaraz liburuan agertzen den bezala, 125. or.:

Salaberriren iritziz, Antxo izenetik sortuko zen Antxiko, baina ez da ezinezkoa Santxiko antroponimotik ere sortzea, ondoren txistukari disimilazioagatik hasierakoa galdu zen, Ansuri toponimoan gertatu bezala. Azken batean Antso/Santxo antroponimoaren hipokoristiko bat da, eta bide bat baino gehiago badago ere, bietatik Antxiko izeneraino heltzen da, arazorik gabe.
Antxikoa azaltzeko, pentsatu liteke beste askotan bezala artikulua gehitu zitzaiela.

Liquete deitura

 Liquete deitura ez da oso ezaguna, baina Espainiako Gaztela eta Leonen autonomia erkidegoko probintzietan du lekuko gehien, Espainiako nazio estatistika institutuaren web-guneko datuen arabera:

Ikus daitekenez, Bizkaian ere lekuko batzuk daude baina ziurrenik kanpotik etorritakoenak dira. Deitura honek badu oso antz nabarmena Bizkaiko leku izen batekin, Liketi toponimoarekin, Zallakoa. Bere sarreran adierazi genuen bere jatorria Nicetus antroponimo latinean zela eta euskararen barruko egokitzea jasan zuela. Etimologia bera eman dezakegu Liquete deiturarentzat, ezberdintasun bakarra da bukaerako bokala eta hau erromantzearen eraginez gertatuko zen. Bilakaera hori Euskal Herriko toponimian ere agertzen da, Oñati herriaren erdal izena Oñate delako.
Laburbilduz, garai batean izan zen Liketi antroponimoa euskal lurretan, hau deitura bihurtuko zen eta apur bat aldatu eta Gaztela-Leongo lurretan aurkitu zituen bizilekua eta iraupena.

Istinga toponimoa

 Istinga da Azpeitiko baserri bat. Gipuzkoako beste hiru herritan badira Istinga duten toponimoak, Istingaerreka Arrasaten, Istingagorri aurkintza Antzuolan eta Istingagorrieta aurkintza Legazpin. Aurkitutako lekuko zaharrena XIX. mendearen erdialdekoa da, Azpeitiko Istinga (1857). Interesgarria da nabarmentzea Istingagorrieta toponimoaren lekuko batzuetan Istingorrieta aldaera agertzen dela, ziurrenik haplologia gertatu da.
Toponimo hauetan istinga izena dago:

1 istinga.
1. (V-ple-arr-oroz-gip, G; vEys, H), istingia (vEys, H), istingi (V-gip), iztinga (V-gip, G-azp; T-L), iztingia (V-gip), estinga (V-gip), eztinga (V-gip). Ref.: A; EI 127; Iz ArOñ (iztinga), UrrAnz; Elexp Berg (istingi); ZestErret .
Pantano, cenagal; charca. "Lac" T-L.
Aurrera biarrian / iztingan listuak. Ud 120. Istinga edo ur putzu txiki baten eta itsaso neurtezgarriaren artean dagon banaita. Etxeg EE 1883b, 552. Eguzkiak zingira, iztinga, iztoki, oxin eta ur geldietatik edoski ta zurrut egiten dauzan kutsu guztiak. Larrak EG 1959 (3-6), 204. Istingak idortu eta eguzkiak lurra pitzatzen duenean. Ibiñ Virgil 103. Istinga iritsi-ezinekora daramaten hutsune maltzurrak. MEIG IX 129. (en colab. con NEtx)

Interesgarria da Istinga toponimoaren balizko lotura Gipuzkoako beste leku izen batekin, Estanga toponimoarekin. Istingaren kasuan toponimoak badu euskal hitz bat ederki egokitzen zaiona, bestean ez, baina bi toponimoek antzeko adiera izango lukete, "ur bildua". Hala ere, bi hitzen antzak ezberdintasun batzuk baditu, larriena erdiko bokala litzateke, batek /a/ du eta besteak /i/, batzeko zaila. Hasierako bokalak nahiko hurbilak dira, istingaren aldaera batzuek /e/ bokala badute eta, azkenik, kontsonanteak berdinak dira. Beraz, litekena da lotura izatea bi hitz hauetan, gainera, Istingaren lekukotza nahiko berria da, hitzarena XIX. mendearen bigarren erdialdekoa baina Estangarenak askoz zaharragoak dira, hala ere, azken toponimo honek ez du euskal hitz egokirik.