Portu hitza

Portu hitzaren lehenengo agerpena, Orotariko Euskal Hiztegiaren arabera, Leizarragaren lanetan izango zen.
Data hori urte batzuk atzera daiteke, hain zuzen 73 urte. Colección Documental del Archivo Municipal de Hondarribia. Tomo IV (1499-1537) liburuan badaude portu hitzaren agerpen batzuk, Portu(a) toponimoaren bitartez. Lehenengoa Chomingo de Portua, 1499. urtean, 17. agirian. Hurrengo agirietan ere behin eta berriz agertzen da.
Ez da harritzekoa Hondarribia bezalako herri batean Portu(a) toponimoa izatea, eta horrek lagundu du portu hitzaren lehenengo lekukoa izateko.

Txomingotegi toponimoa

Donostiako toponimoa, lehenengo lekukoa 1775. urtekoa litzateke, Proyecto de ereccion de tres iglesias antemurales en San Sebastian. Hacia 1775 izenburuko lanean, Luis Murugarren egilea, BAP, 1980, 390. or.: "Chomingotegui". Ondorengo informazio guztia Donostiako toponimia, 1995. urteko lanetik hartua da:
"*TXOMINGOTEGI: Chomingotegui (1860, D.U.A.-D-7-1-P.); Txomingotegi, Txomingotei, Domingotei (1989, D.U.T.B.). 64-14-2, M."
Izen honek bi elementu lituzke, antroponimoa eta -tegi. Oinarria *Txomingo litzateke, jaso gabeko izena. Ez dago, esaterako, P. Salaberriren  Izen ttipiak euskaraz liburuan. *Txomingo izen ezezagun hau Domingo-ren hipokoristikoa litzateke, d- > tx- bilakaera jasanez. Fenomeno bera gertatu zen *Txendo hipokoristikoarekin, sendo adjektibotik sortua eta Txendoa eta Txendonea toponimoak utzi zizkiguna.
Badago beste aukera bat, hipokoristikoa *Txomingot(e) izatea. Domingot izena bazelako. Dena den, azken honen lekukoak nahiko urriak dira baina, ezinekoa ez denez analisi posible bezala aipatua beharra dago.
Lekukoak ikusi eta azkenekoetan Domingotei ere bada, *Txomingo-Domingo lotura hiztunek ere antzematen zutela nabaria da.
Beraz, toponimo honen azterketaren bitartez etimologia azaleratu dugu edo, hobe esanik, etimologiak. Izan ere, oinarrian dagoen hipokoristia *Txomingo izan liteke edo *Txomingot(e).

Serora hitza

Serora hitzaren lehenego agerpena, Orotariko Euskal Hiztegiaren arabera, Leizarragaren lanetan bada, serora aldaera erabiliz, 1572. urtean.
Colección Documental del Archivo Municipal de Hondarribia. Tomo IV (1499-1537) liburuan bada lekuko zaharrago bat, Sororeteguia, 1527. urtean, 66. agirian. Urte asko ez dira, 50 urtera ez dira heltzen baina lekuko honek baditu aipagarriak diren zenbait ezaugarri. Hasteko, toponimoa analizatu eta sorore + -tegi + -a bezalako elementuak izango lirateke. Testuetan ohikoena den serora aldaera ez da erabili, sorore aldaera baizik. Eta hau litzateke jatorrizko mailegutik hurbilago dagoen aldaera, kontuan hartuz gero soror latinetik hartua dela, elizako latinetik ziurrrenik, eta orduan, mailegu berantiarra litzateke. Beraz, soror > sorore bilakaera izango zen, gero, o-o > e-o bokal disimilazioa izango zen eta azkenik, beharbada erromantze baten eraginez, serore > serora.
Baina Sororetegia ez da bakarra sorore aldaera duena, Orotariko Euskal Hiztegiak Mendiburu aipatzen du, 1760. urte inguruan. Horrela izanik, sorore aldaeraren lehenengo agerpen data 250 urte inguru atzera liteke.
Baina Hondarribiko toponimo honek badu eraginik beste euskal hitz batean, serorategi hitzean. Orotariko Euskal Hiztegiaren arabera, lehenengo lekukoa Larramendiren hiztegian aurki daiteke, 1745. urtekoa. Beraz, 220 urte inguruko atzerapena, eta sororetegi aldaera ezezaguna.

Navarriñenea toponimoa

Toponimo honen lekuko zaharrena Donostiako toponimia, 1995. urteko lanean bada:
"Navarriñenea (1759, D.C.H.G, 188, 174 orr.)."
Hurrengo lekukoa, eta azkena, 1775. urtekoa litzateke, Proyecto de ereccion de tres iglesias antemurales en San Sebastian. Hacia 1775 izenburuko lanean, Luis Murugarren egilea, BAP, 1980, 391. or.: "Navarrinene".
Ez dago lekuko gehiago eta, beraz, izen hori zeukan etxea izenez aldatu zen edo desagertu zen.
Toponimoaren egitura ezaguna da, behin eta berriz agertzen delako: PI + -(r)en + -a. Oinarria nabarrin- litzateke eta ongien egokitzen dena Nabarrina hipokoristikoa litzateke, Salaberrik bere Izen ttipiak euskaraz liburuan aipatua, 133. or.:
"Nabarrina (Nabarra): Navarrina (Arboti, 1350-53, CPBN, 31. or.), Navarrine (Maule, 1377, Zier., 1994: 223). Iglesiasek (2000: 115, 264) Biarrizko Navarrine etxe izena (Navarrina «petite Navarre») dakar."
Nabarrina-ren lekuko urrien beste bat gehiago Navarriñenea toponimoa litzateke, biak egun itzaliak.

Apretxe antroponimoa

Apreche de Sarasguete, Archivo General de Navarra. Sección de Comptos. Registros Nº 3 y 4 liburuko 121. orrialdean agertzen den antroponimoa da. Lekukoa 1293. urtekoa litzateke eta kasu honetan data inportantea da, baita ere Sarasketakoa izatea, hau da, Nafarroa Beherekoa.
Antroponimoaren analisia egin eta zatiketa Apre + -txe litzateke, Apre antroponimoa eta -txe atzizki hipokoristikoa. Apre izenaz Mitxelenak bere Apellidos vascos liburuan daukan sarrera:
"65. —Aper, Apre, *Apri n. pr.; Apre Sancho (in villa Ulibarrilior, Al., CSM 48, 952; v. le(g)or, 404), Aprez Lequentize (ib., in Lekete, es decir Lehete, Al.), Vincenti Apriz (CSM 50, 956, Al.), Sancio Haperrez de Torriziella (Valb. 30, 1064). Ap. Aperain, Aperribay, Apraiz. Caro Baroja (Mat., 89-91) lo señala como epónimo de las poblaciones alavesas Aperregui y Apricano, pero este último nombre podría explicarse también a partir de *Africanu(m) (cf. Piel, «Nomes de possessores latino-cristâos», 24). Apre (*Apri) debemos considerarlo como el genitivo de Aper o Aprius: el genitivo pervive en nombres personales hispánicos durante la Edad Media (v. J. Bastardas Parera, Particularidades sintácticas del latín medieval (Cartularios españoles de los siglos VIII al XI), 31 n.) y parece haber sido el origen de una gran parte de los nombres vascos de persona (v. p. ej. 158 y 161 b)."
Mitxelenak aipatzen dituen Apre izenaren lekukoak X. mende ingurukoak dira eta Araba eta Errioxakoak. Baina Apretxe XIII. mende bukaerakoa litzateke eta Nafarroa Beherekoa. Bada urrunketa bikoitza, kronologikoa eta geografikoa. Dena den, azterketa etimologikoa erabat egokitzen zaio izenari eta urrunketa hori ez da hain handia jakinik Euskal Herriaren barruko distantziak ez direla oso handiak eta agirien urritasunak, ziurrenik, izkutatu dituzte betetzeko dauden tarteko hutsuneak.

Atxamuño toponimoa

Atxamuño toponimoa Araban bada, Bernedo eta Arraia-Maeztu artean.
Lekuko gehiago eta zaharragoak, 1767. urtekoak, José Antonio González Salazar-en Montaña alavesa. Comunidades y pastores liburuan, 394. or.:
portillo de ACHAMUNIO
paso de ACHAMUÑO
portillo de ACHAMUÑO
Kontuan izanik mendi aldeko toponimoa dela, edonork uste lezake hasierako elementua atx 'haitz' dela, eta bukaerakoa muino. Biak egokiak toponimoaren kokapen geografikoa dela eta. Baina geratuko litzateke fonema bat, bokal bat azaldu gabe, atx-a-muño. Ez da oztopo gaindiezina, baina bada beste azalpen bat, arazorik gabe toponimo osoa azaltzen duena, hipotesi antroponimikoa.
Toponimoa bi elementuz osaturik izango litzateke, Atxa 'Aita' eta Munio. Lehenengoa ezaguna da, blog honetan beste bi toponimotan ere agertu delako, Atxamiku toponimoan eta Txarabitana toponimoan. Beraz, Arabako hiru toponimotan Atxa 'Aita' elementu antroponimikoa izango litzateke.
Munio antroponimoa ezaguna izan zen Erdi Aroan, baina oinarriak, beharbada, aurreko garaietan baditu. Behintzat, lehenengo milurtearen bukaeraren aldean bizirik zegoen, eta gero itzali zen.

Marrubi hitza

Marrubi hitz ezaguna, Orotariko Euskal Hiztegiaren arabera, lehenengo lekukoa Silvain Pouvreauren hiztegian izango litzateke, XVII. mendearen erdi aldean. Baina Erdi Aroko erdal testuetan agertzen diren hitz ugarien artean marrubi hitzak ere lekua badu, Juan de Marrubiza gizonaren izenean. Lekuko hori Colección Documental del Archivo Municipal de Hondarribia. Tomo IV (1499-1537) liburuan bada. Bost aldiz agertu da izen hori, 1500. urtean, 40. agirian. Behin Juan de Marruguiça bezala eta beste hiruretan Juan de Marrubiça. Gero, 48. agirian Juanes de Marrubiça, hau ere 1500. urtekoa.
Beraz, kopuruaren aldetik toponimoa Marrubiza izango zen. Gainera, Orotariko Euskal Hiztegiaren marrubi sarreran ez du ematen *marrugi aldaerarik.
Marrubiza toponimoaren azterketa erraza da erabat, marrubi + -tza, ugaritasun atzizkia.
Lekuko horiei esker, marrubi hitzaren lehenengo lekukoa 150 urtetan atzera daiteke. Eta, beharbada, *marrubitza hitza bazela uste dezakegu, egun landare multzoak izendatzeko -di atzizkia erabiltzen badugu ere, hala nola hariztia, urkidia, pinudia... Lehenago -tza izan zitekeen atzizki aukeratua.

Kamio hitza

Kamio hitzaren lehenengo agerpena Larramendiren hiztegian bada, 1745. urtean, Orotariko Euskal Hiztegiaren arabera. Baina Erdi Aroko agirietan bada Kamio izeneko toponimoa. Hala agertzen da Colección Documental del Archivo Municipal de Hondarribia. Tomo IV (1499-1537) liburuan behin baino gehiagotan. Lehenengo agerpena Juan Pérez de Camio litzateke, 1499. urtean, 35. agirian.
Ez da ohikoa hitz soil bat toponimo bihurtzea baina badirudi horrela gertatu zela. Hala izanik, toponimo horri esker kamio hitzaren lehenengo agerpena 250 urte inguru aurrera daiteke.
Kamio hitza ez litzateke blog honetan lehenago aurkeztutakoak bezala, hau da, alokairu eta altzairu bezala, kamio hitza toponimian aurkitzea ez da harritzekoa, dena den, hitz honen erabilera eta hedapena ez dira oso handiak izan, ez bide hitzari lekua kentzeko nahikoa.

Izurrategi toponimoa

Toponimo honen informazioa Fuentes Documentales Medievales del País Vasco izeneko bildumaren bi liburutan bada. Lehenengoa Colección Documental del Archivo Municipal de Oñati (1149-1492) liburuan bi lekuko daude:
Joan de Yçurrategui, 1477. urtea, 13. agiria.
Martin de Yçurrategui, 1489. urtea, 34. agiria
Bigarren liburuko lekuko guztiak agiri berekoak dira, 42. agiria, eta data 1500-1520 urte artekoa da, Archivo Municipal de Oñati. Tomo II (1494-1520) liburuan hiru lekuko daude: Martin de Yçurrategui, Juan Martin de Yçurrategui eta Juan de Yçurategui.
Toponimoa, lekukoak kontuan harturik, Oñati ingurukoa izango zen eta, dirudiene, ez da gure egunetara heldu. Hala ere, lekuko horiek ahalbidetzen dute analisi etimologikoa, bere urritasunean ugariak dira eta, bestetik, lekukoen artean bat bakarra dago diferentzia txiki bat erakusten duena, ziurrenik kakografia dena, Yçurategui.
Izurrain toponimoa aztertzerakoan, Izur/Izurra oinarria aipatua izan zen, jatorriz adjektiboa eta gero izengoiti bihurtua eta Mitxelenaren Apellidos vascos liburuko zati esanguratsua:
"349b.—izur «dobladillo, pliegue» «rizo» (Luchaire lo traduce «ridé, frisé», con razón sin duda): Manxo Içurra (Luchaire, Leire, 980), Sancho Içurra (Lacarra, 248). Efectivamente, en Etcheberri de Sara, Obras, p. 106, adatsa içur, eta croscoila significa «la cabellera rizada y crespa». Cf. Crispus, Crespo, galo Crixos. El ap. Ijurco podría ser un diminutivo, *ixur de izur."
Izurrain toponimoko bigarren elementua -ain atzizkia bazen, honakoan -tegi genuke: Izurra PI + -tegi. Lekukoen data kontuan hartuz, badirudi Erdi Aroaren bukaeran toponimoa bizirik zegoela.

Atxamiku toponimoa

Arabako toponimo honen lekuko bakarra XVIII. mende hasierakoa da eta G. Lopez de Gereñuren Toponimia alavesa liburuan bada:
"ACHAMICU, 1704, labrantío en Adana"
Lekuko gehiago bildurik ez dagoenez, lekuko bakar honekin azterketa egin beharra dago, jakinik lekuko bakarrek eragiten duten ziurtasun eza nabarmena.
Analisi etimologikoa egiteko, toponimoa ikusi eta berehala sumatzen da bukaerako silaba, batere ohikoa ez dena eta askotan denbora urrunera eramaten duela, eta baita ere kanpoko hizkuntzetara, Mutriku toponimoa bezala.
Atxamiku toponimoak, aldiz, ez du hain bide luzerako aukera emango, izan ere, gure etimologiaren arabera, toponimoa Erdi Aroan sortuko zen.
Atxamiku izenak bi elementu izango lituzke, Atxa 'Aita' eta Domiku. Biak antroponimoak, Aita, Mitxelenak adierazi bezala, praenomen bezala erabilia izan zen, gaztelaniaz zein euskaraz. Beraz, Atxa Domiku izeneko gizon bat izan zen toponimoari izena utzi ziona. Gerora, mendeen joanetan, izena laburtu zen, ziurrenik lehenik bokalarteko /d/ galdu zen eta ondoren /o/ bokala, eta prozesu hori bukatua izango zen XVIII. menderako.
Aita izenaren erabileraren beste lekuko toponimiko bat litzateke Txarabitana, hemen aztertutako toponimoa.

Kaiku hitza

Colección Documental del Archivo Municipal de Hondarribia. Tomo IV (1499-1537) liburuan bada Kaikuegi izeneko toponimoa, itxuraz etxe izena zela. Toponimoaren azterketak ez du zailtasun berezirik, bi elementuz osaturik dago, bata kaiku eta bestea hegi. Liburuko lehenengo agerpena Juanot de Caycuegui litzateke, 1499. urtekoa eta 31. agirikoa. Gerora beste hainbat pertsona eta baita ere toponimo bera agertuko dira agirien artean.
Kaiku hitza, Orotariko Euskal Hiztegiaren arabera, agertzen da lehendabizikoz Silvain Pouvreauren hiztegian, eta hau XVII. mende erdikoa litzateke. Beraz, Kaikuegi toponimoaren bitartez hitz honen agerpena 150 urtetan aurrera daiteke.
Kaiku hitza, alokairu eta altzairu bezala, ez dira toponimian aurkitzeko errazak, horregatik hemen plazaratuak izan dira.

Martikotxotegi toponimoa

Martikotxotegi Donostiako baserria zen. Lehenengo lekukoa 1775. urtekoa litzateke, Proyecto de ereccion de tres iglesias antemurales en San Sebastian. Hacia 1775 izenburuko lanean, Luis Murugarren egilea, BAP, 1980, 391.or.: Marticochotegia.
Hurrengo mendeetako lekuko ugariak Donostiako toponimia, 1995. urteko lanean badira:
"MARTIKOTXOTEGI: Martiochotegui/ Marticochotegui (1841, casa, D.U.A.-B-10-II-362-2), Marticochotegui (1860, D.U.A.-D-7-1-P.), Marticochotegui (1860, D.U.A.-D-7-1-P.), Marticochótegui (24) (1862, casa, D.U.A.-D-7-1-1), Martincochótegui (32) (1862, casa, D.U.A.-D-7-1-1), Martincochótegui de Eguía (1864, Casa de labor, N.P.G., 68 orr.); Martikotxotegi (1989, D.U.T.B.). 64-6-6, M. H-2."
Lekuko batzuetan Martinkotxotegi aldaera ageri da, ziurrenik Martin izenarekin zegoen harremana hiztunek ere ikusten zutelako, eta analogia eginez, toponimoari Martin- jartzen zioten, "behar" zuen sudurkaria erantsiz.
Blog honetako beste toponimo asko bezala, oinarrian antroponimoa bada eta ondoren -tegi badu, Martiotegi toponimoan bezala. Banaketa eginez, Martikotxo- + -tegi izango genuke. Antroponimoaren lekuko zuzenik ez da ezagutzen, baina, hala ere, azterketa erraza du: Martiko hipokoristikoa eta -txo atzizkia. Martiko, bere aldetik, Marti(n) + -ko litzateke. Beraz, Martin antroponimoaren beste ale bat gehiago, *Martikotxo hipokoristiko ezezaguna eta Martikotxotegi toponimoa.

Martikotene toponimoa

Martikotene eta Martikotenea berri toponimoak Donostiakoak baziren. Bietarako erabilitako informazioa Donostiako toponimia, 1995. urteko lanetikoa da.
Martikotene toponimoaren informazioa hauxe litzateke:
"Marticoténe (29) (1862, casa, D.U.A.-D-7-1-1), Marticotene (1864, Casa de labor, N.P.G., 68 orr.)."
Martikotenea berri toponimoarena:
"*MARTIKOTENEA BERRI: Martikotene berri, Martintxone berri, Setien, Xexenania, Rekondo (1989, D.U.T.B.). 64-5-5, m."
Beste toponimo asko bezala oinarria antroponimoa litzateke eta ondoren -(r)en + -a. Hala ere, lekuko gehienetan -a artikulurik ez dago.
Antroponimoa Martikot litzateke, Marti(n) antroponimoa eta -ko eta -ot atzizki hipokoristikoak dituena. Erdi Aroan ezaguna, batez ere Gipuzkoako sortaldean eta mugako inguruetan. P. Salaberrik bere Izen ttipiak euskaraz liburuan aipatu zuen, 158. or.:
"Martikot (Marti): Marticot de Beroui (Esterenzubi, 1358, Goih., 1966: 133), Marticot de Callao, Marticot de Yhercoa, Marticot Dubnuguer (Pasaia, 1457, Elortegi, 1992: 165), Marticot de Garayburu (Oiar.al., 1478, C. & C. & G., 1997, 69, 56. or. = Martico de Garayburu, ibid., 72, 73. or.), Marticot de Aguirre (Erre., 1490, ibid., 80, 98. or.), Marticot de Liçarrague (Oiar.al., ibid., 81, 99. or.), Marticot de Larreguy (Biarritz, 1498, Goih., 1966: 20). Iglesiasek Biarrizko Marticot etxe izena biltzen du eta dio Marti okzitaniar aldaeran oinarriturik dagoela (2000: 118, 264-265). Ditugun testigantzak ikusirik badirudi biarriztar ikertzailearen usteak funtsa baduela; zernahi gisaz, Marti aldaera ezaguna zen gure artean ere, Martie, Martin eta besterekin batean."
Martin antroponimoak uzta ugari utzi zuen euskal lurretan, eta bere eratorriak ere ugariak izan dira mendeetan zehar, Martikotene toponimoa beste ale bat gehiago litzateke, Martiotegi toponimoa bezala, mende luzeetan iraun duena.

Martiotegi toponimoa

Martiotegi, Donostiako baserria. Lehenengo lekukoa 1775. urtekoa litzateke, Proyecto de ereccion de tres iglesias antemurales en San Sebastian. Hacia 1775 izenburuko lanean, Luis Murugarren egilea, BAP, 1980, 396. or.: Martiotegui.
Beraz, toponimoa 250 urte betetzear izango litzateke, gutxienez.
Toponimoaren analisiaren aldetik, izenak bi zati baditu, Martio- eta -tegi. Azken elementua oso ezaguna den bitartean, lehenengoaren lekukorik ez dago, baina badirudi Martin antroponimoaren eratorria dela. Patxi Salaberrik, bere Izen ttipiak euskaraz liburuan biltzen du analisirako egokia den Martiot hipokoristikoa, eta lekuko bat ematen du, Martiot de Yllarregui, 1490. urtekoa. Oinarria Marti(n) litzateke eta atzizkia -ot.
Antroponimoak ez du lekuko askorik utzi, orain arte bat ezagutzen zitzaion eta orain, Martiotegi toponimoari esker, beste bat gehiago bada.

Gipuzti toponimoa

Gipuzti Mungiako baserria da. Oinarria giputz bada, hori argi dago, baina azkeneko zatia iluna da. Zorionez XVII. eta XVIII. mendeetako lekuko batzuk badira, Gipuztegi aldaera zaharragoa erakusten dutenak. Nombres de familia y oicónimos en las fogueraciones de Vizcaya de los siglos XVII y XVIII liburuan badirenak:
"Guipuztegui [N, TO]
Guipustegui (la media casa de) [Arechaga (confradia de)], Munguia, a.1641, FogVizcayaMs.
Guipuztegui (la casa de) [Basozabal y Goyri (cofradia de)], Munguia (anteiglesia de) 18.1796, FogVizcayaMs.
Guipuztegui (la casa de) [Basozaual (cofradia de)], Munguia, a.1704, FogVizcayaMs.
Guipuztegui (la caseria de) [Basozabal (cofradia de)], Munguia (anteyglesia de), a.1745,
FogVizcayaMs."
Lekuko horiei esker ziurtasun osoz azal dezakegu bere egitura, giputz + -tegi. Giputz hitza ezaguna da, baina etnonimoa izateaz gain, antroponimoa ere bazen, Mitxelenaren Apellidos vascos liburuan ikus daitekeenez:
"280. — giputz «guipuzcoano»: top. Guipuzauri; Guipuza (1346 y 1415), Guipuzeche. En documentos navarros Ipuça, con variantes meramente gráficas, es forma única: aparece hasta Enecho de Ypuça, Irache 1211, y don Ypuza de Nauaz, 1197."
Mungiako toponimoan etnonimoa ager liteke, baina beharbada egokiena antroponimoa izan daiteke. Ziurtasun osorik ez badago ere. Blog honetan hainbat aldiz ageri zaigu -tegi, Txakartegi toponimoan edo Telutegi toponimoan. Kaskonategi toponimoa, aldiz, ez da erabat gardena, oinarria etnonimoa izan daiteke, edo izen horretatik eratorritako antroponimoa, Gipuzti toponimoan bezala.

Emeteri toponimoa

Arabako toponimo hau, blog honetako beste asko bezala, G. Lopez de Gereñuren Toponimia alavesa: seguido de mortuorios o despoblados y pueblos alaveses liburuan bada:
"EMETERI, 1831, labrantío de Corres."
Toponimo honetan antroponimo bat bada, eta izen honetaz badago lekua Mitxelenaren “Nombres vascos de persona” lanean:
"Meteri Emeterio: Meteri (cf. Valb. 188 y 189, año 1107, Saion Meteri) Iranzu, donde aparece también la forma romanceada Mederi «en Piedra meyllera», Done Meterij Celedon «Por Sant Meterio y Celedon» RS 330. En castellano, en un documento de 1483, copia de 1562, RIEV 24, 658, «En la yglesia de Santemitericeledon, que es cerca de la villa de Berresonaga en el condado e señorio de Biscaya»".
Emeteri-ren jatorria latinaren Emeterius izenaren ondorengoa da. Mitxelenak aipatzen dituen guztiek aferesia jasan dute, hau da, hitz hasierako bokala galdu zuten. Dena den, egungo gaztelanian gorde egin da, ziurrenik izena kultismo delako, hau da, latin klasikotik berriz hartu zutelako, bestela, gaztelaniaz geratu ziren aldaeretan nabaria da aferesia galtzeaz gain, tarteko herskari ahoskabea ahostundu zela, cf. Mederi.

Altzairu hitza

Alokairu hitzarekin hasietako bidean beste ale bat gehiago jarriko dugu sarrera honetan, altzairu hitza, hain zuzen. Altzairu izenaren lehenengo lekukoa, Orotariko Euskal Hiztegiaren arabera, Perez de Lazarraga litzateke, kalzaidu aldaera erabiliz. Bere lanen data 1567-1605 urte artekoa litzateke.
Baina Hondarribiko testu zaharretan ere bada, Colección Documental del Archivo Municipal de Hondarribia. Tomo IV (1499-1537) liburuan zenbait agerpen baditu:
Martie de Alçayru, 1500. urtea, 40. agiria.
Martin de Alçairu, 1500. urtea, 48. agiria.
Badira liburu berean beste agerpen batzuk, baina ez zaharragoak. Beraz, 1500. urtea litzateke hitz honen data zaharrena. Orotariko Euskal Hiztegiarenak, aldiz, 1567-1605. urte arte ez zen euskal testuetan agertu. Hori horrela izanik, urte mordoa aurreratuko litzateke altzairu hitzaren lehenego lekukoak.
Onomastikan agertzen diren hitzak kontuan izanik, zaila egiten da alokairu zein altzairu bezalako hitzak agertzea, baina zorionez ez zen horrela gertatu eta hitz horien lekuko hauek aberasten dute, neurri txikian bada ere, euskal hitzen historia.

Txarabitana toponimoa

Arabako Apinaiz herriko toponimoa. Egungo aldaera Txarabitana da, hala agertzen da Cuadernos de toponimia 2 Montaña alavesa liburuaren 43. orrialdean:
"Municipio: Maestu. Toponimia de Apellaniz.
8.— Charabitana."
G. Lopez de Gereñuren Toponimia alavesa: seguido de mortuorios o despoblados y pueblos alaveses liburuan ere egungo aldaera bada:
"CHARABITANA, heredades de Apellániz"
Eta baita ere aldaera zaharrago bat:
"ACHARABITANA, 1800, labrantío de Apellániz".
Lekuko gehiago eta zaharragoak José Antonio González Salazar-en Montaña alavesa. Comunidades y pastores liburuan, 203. or.:
"En el año 1787 se muestra el comienzo de su mojonera en la fuente del AZCARRO mientras que en el año 1647 se llama fuente de CHARAVITANA, lo mismo que en 1742 se le llama CHARAVITANA, en 1756 se escribe ACHARABITANA y en 1735 ACHABITARANA".
Aldaera guztiak lirateke Txarabitana, Atxarabitana eta Atxabitarana. Azken hau litzateke aldaera jatorrena eta analisia hortik hasi behar da. Banaketa litzateke Atxabita- + haran + -a.
Mitxelenak bere Apellidos vascos liburuan Atxa Bita antroponimo elkartua aipatu zuen:
"20. —aita «padre»: Aytola. Puede verse en R. Menendez Pidal (Toponimia prerrománica hispana, 223 ss.) la abundancia con que aparece en documentos medievales hispánicos, especialmente castellanos, el nombre Eita (Aita), solo o generalmente precediendo a otro, así como su forma castellana Echa (Egga) y la falsa corrección Ecta (-ct- latino ha dado -ch- castellano): Eita Hoco, Eita Hacurio, Eita Azenari, Acta Fanni, Acha Vita, Eggavita Moriellez, Egga Lacine en el CSM, cf. Ama Nafarra, Ama Sarracinaz en el mismo cartulario (vasc. ama «madre»), Ama dota (= Tota, Toda), Lacarra 250".
Atxabita antroponimoa bi izenez osaturik dago, Atxa 'Aita' eta Bita, latinezko Vita izenean oinarritua. Izen elkartuak arrakastua izan zuen, Euskal Herriaz kanpoko hainbat lekuko agertzen direlako, Donemiliaga, Cardeña eta Oñako agiri zaharretan. Tartean Valpuestako agiri batean ere bada lekuko bat, Ecta Bita, 1050. urtean, 54. agirian, nahiz eta testua Burgosko Mambliga herriko kontuez izan.
Toponimo honen bilakaera ez da oso luzea, baina nahikoa aspaldiko egitura iluntzeko, zorionez bada lekuko zahar bat, aldaketarik gabekoa, Atxabitarana. Bilakaera horrelakoa izango zen: Atxabita + haran + -a > Atxabitarana > Atxarabitana > Txarabitana. Tartean -ra- silabaren aurreratzea, eta aferesia, lehenengo bokalaren galera.

Errandetxea antroponimoa

Testuetan behin agertzen da Errandetxea antroponimo hipokoristikoa, Censos de población de la Baja Navarra 1350-1353 y 1412 izenburuko liburutik hartua, 103. or.:
Erandechea, carniçer, demorant en miey ostau de Menaut de Nas.
Lekukoa 1412-13. urtekoa da, Donibane-Garazikoa, eta Errandetxea bezala irakurri behar da. Antroponimo hipokoristikoa litzateke; oinarria Errande, ziurrenik Ferrando-ren aldaera. Horri -txe atzizkia gehitu, Fintxe hipokoristikoan bezala, eta baita -a artikulua ere. Azken hau ez da ohikoa euskal antroponimian, baina adibideak aurkitzea ere ez da zaila, gaztelaniaz (baita katalanez ere) gertatu zen fenomenoaren isla genuke, artikulua pertsona izenari ere gehitzea. Blog honetan bada egitura honen lekuko bat, Otxotetxea antroponimoa, -txe atzizkia eta -a artikulua dituena.
Beraz, Errandetxea izena beste ale bat litzateke euskal hipokoristikoen kopuru nabarmenari gehitzekoa.

Alokairu hitza

Euskal testuak ugariak izaten dira Erdi Aroa bukatu eta gero, XVI. mendean hasten dira liburuak egiten, baita ere beste testu mota batzuk. Ondorioz, euskal hitz gehienak garai horretan hasten dira agertzen. Baina bada lehenago denbora tarte oso handi bat, Erdi Aroa. Garai hartan ez da, zoritxarrez, euskal testu luzerik, baina erdarazkoak badaude eta horietan euskal hitz ugari aurki daitezke, gehienak testuinguru onomastikoan, antroponimoetan eta toponimoetan.
Batzuetan testu horietan agertzen diren hitzak aipagarriak dira, batere ohikoak ez direlako. Hala gertatzen da alokairu hitzarekin. Orotariko Euskal Hiztegiaren arabera, lehenengo lekukoa aski zaharra da, Leizarraga, 1571. urtekoa. Baina Hondarribiko testu zaharretan ere bada, Colección Documental del Archivo Municipal de Hondarribia. Tomo IV (1499-1537) liburuan zenbait agerpen baditu:
Juan d’Echeberri de Alocayru, 1500. urtea, 48. agiria.
Juango d’Echeberri d’Alocayru, 1500. urtea, 54. agiria.
Juanicot de Alocairu, 1500. urtea, 59. agiria.
Alokairu hori toponimoa zen eta lekuko horiei esker, hitz honen agerpena 72 urtez aurreratzen da. Ez da asko, baina hitz honen historia apur batez luzatu da.

Txendoa eta Txendonea toponimoak

Hondarribiko toponimia liburuaren arabera, Txendoa izeneko etxea izan zen, 831. or.:
"Txendoa
Kontzeptua: Etxea
Iturriak: 1616: chendoa E-7-II-5-5 (6. or.)
1692: chendoa E-7-I-20-6 (11. or.)
1769: Chendoa E-7-I-74-1"
Eta Txendonea izeneko lekua, 832. or.:
"Txendonea
Kontzeptua: Lekua
Iturriak: 1889: Chenduenea Reg. 25 (193. or.)
1905: Chenduenea/ Chenduneabeco-erreca Reg. 25 (193. or.)
1945: Chenduenea Amil. (420. or.)
Kokagunea: 41.50.5?
Oharrak: Ik. Txendonebeko erreka".
Eta Txendonea izeneko baserria, 832-833. or.:
"Txendonea
Kontzeptua: Baserria
Iturriak: 1604: Chendoarena E-7-II-3-15 (3. or.)
1616: Chenduenea E-7-II-5-5 (1. or.)
1639: Chendonea Aktak 35 (24. or.)
1647: Chendoenea E-7-I-10-10
1738: Chendoanea (1. or.) / Chendoenea (2. or.) / Chenduanea (6. or.)
E-7-II-31-9
1764: Chendoenea E-7-I-71-3 (15. or.)
1769: Chendoanea E-7-I-74-1 (5. or.)
1876: Chenduarena Reg. 14 (152. or.)
1887: Chenduenea Reg. 23 (160. or.)
1945: Chendunea (147. or.)/ Chenduenea (150. or.) Amil.
Ebakera: 1992: Txendúnia Miguel Ugarte
1992: Txendúnia Miguel Iridoi
1992: Txendúnia Jose Arozena
1992: Txendunia / Txendunia goya J. Gonzalez
1992: Txendúnia Lorenzo Larretxea
Kokagunea: 41.50.5
Oharrak: “ques en el terminado del dho chiplau” E-7-II-3-15 (3. or.). “en el barrio de Santiago”
Reg. 23. Informatzaileek goikoari deitzen diote. Ik. Txendonegoia".
Ba ziren toponimo eratorri zenbait, Txendonebe, 833. or., Txendoneberri, 834. or. eta Txendonegoia, 834.
Txendoa eta Txendonea toponimoek oinarri bera izan zuten, *Txendo. Lehenengo toponimoa *Txendo + -a izango zen eta Txendonea, aldiz, *Txendo + -(r)en + -a. Kontuan izanik toponimoak etxe izenak zirela eta horrelakoetan antroponimoak ohikoak zirela, argi dago oinarri hori antroponimikoa dela, zehatzagoa izanez, hipokoristikoa, horregatik tx- hasieran. Abiaburua sendo adjektiboa izango zen, hortik *txendo eratorri hipokoristikoa. Sendo ezaguna da Erdi Aroko antroponimian, izengoiti gisa erabilia. A. Irigoienek bere Pertsona izenak euskaraz liburuan, Sendoro izena aztertzerakoan hauxe jarri zuen, 258. or.:
"3.326. SENDORO: Garçia Sendoro, (1350, PN-XIV, L.Mon.Est., 373 orr.), Çirauqui-n.
Sendoro-k SENDO formarekin zer ikusia du: cfr. Martin Sendo, (1366, PN-XIV, F.Pamp.-Mont., 562 orr.), Echarren-en; Martin Sendoa, (1350, PN-XIV, L.Mon.Est., 363 orr.), Oyllogoyen-en, bigarrenak -a artikulua duela."
Beraz, Sendo zein Sendoa ezagunak ziren bezala, Hondarribian *Txendo erabili zuten Txendoa eta Txendonea toponimoak sortzeko.

Imira toponimoa

Toponimo arabarra, lehenengo lekukoa G. Lopez de Gereñuren Toponimia alavesa: seguido de mortuorios o despoblados y pueblos alaveses liburuan bada:
"IMIRA, 1632, labrantío de Los Huetos".
Toponimoa gure egunetara ere heldu da, Cuadernos de toponimia 5 Toponimia menor de Vitoria-Gasteiz liburuan jasoa, 13. or.:
"Municipio: Vitoria-Gasteiz. Toponimia de Hueto Arriba y Hueto Abajo
27.—Imira."
Toponimoak ez du bestelako aldaerarik erakutsi azkeneko 400 urtetan, beraz, hori izango da aztertzeko forma. Blog honetan aztertutako hasierako toponimoen artean bazen bat, Kimera toponimoa. Han proposatu genuen Wimara antroponimoa zela, eta Imira toponimorako ere proposamen berdina egingo dugu. Wimara antroponimoaren aldaera asko badira, eta toponimo honetarako egokiena Wimera izan liteke, horri bi aldaera gertatuko zitzaizkion, batetik hasierako kontsonantea galdu, /w/ ez zegoen euskaraz, eta irtenbide bat izango zen, besterik gabe, ez ahoskatzea. Bigarren aldaketa bokalei dagokio, i-e > i-i asimilazioa gertatuko zen, bi bokalak berdinduz.

Otxoa antroponimoaz, laburpena

Azken garaian blog honetako sarrera guztiak Otxoa antroponimoaren eratorriez aritu dira, guztira 31 sarrera. Gehienak toponimikoak, baina antroponimo batzuk ere izan dira sarreren gaia. Otxoa antroponimoak eratorri gehiago utzi zituen, baina blog honetako sarrerak izan dira informazio gehiago emateko, dela etimologia berri bat, edo zuzendutako bat, edo lekuko aipatu gaberen bat. Batzuk gehiago geratzen dira baina informazio osagarria beharrezkoa da, batez ere lekukoen kronologiari buruzkoak.
Dena den, hemen aztertutakoak sarrera honetan izango dira, azalpen oso labur batekin. Gehiago jakin nahi duenak, loturei jarraitu eta han agertuko da bildutako informazioa.
Hauek izan dira aztertutako antroponimoak eta toponimoak, zaharrenetik hasita:
1. Otsoetxe toponimoa (Urduliz), gutxi dira PI + etxe egitura duten toponimoak, eta hau egitura honen beste adibide bat da.
2. Otxoasagastia toponimoa (Zestoa aldean), zenbaitetan arazoa izan daiteke otso animalia izena eta Otxoa antroponimoa bereizteko orduan, irizpide bat artikulua liteke, Otxoa izenean badena baina animalia balitz, *Otsosagastia bezalako bat sortu beharko zen.
3. Otxoamendiko buarra toponimoa (Agurain eta Alaitza inguruan), batetik Otxoa- izanik, antroponimoa bada, eta bestetik buar 'bular' aldaeraren lekuko zaharra.
4. Otsandola toponimoa (Oiartzun), Otxando izenak bazuen Otsando aldaera zaharragoa eta zenbat toponimotan gorde izan da.
5. Otsondoa toponimoa (Artaxoa), batetik izenaren afrikatu zaharra gorde zen eta bestetik toponimoak jasan duen bilakaera azken 500 urteetan, nahiko interesgarria.
6. Otxandibar toponimoa (Villamayor de Monjardin), antroponimoa Otxando edo Otxanda izan ahal izenaren azken bokala galdu zelako. Bilakaera hori ez da ohikoa antroponimoekin, baina bi antroponimo horiekin badira beste adibide batzuk.
7. Uxando toponimoa (Hondarribia), batetik afrikatua, bestetik o- > u- aldaketa, beste hainbat toponimotan ere gertatua.
8. Usandizaga toponimoa (Azpeitia), Otxando-ren patronimikoa toponimian, eta o- > u- bilakaera, ahaztu gabe <s> grafia afrikaturako.
9. Usanits toponimoa (Bidaxune), Otxando-ren patronimikoa toponimian, o- > u- bilakaera eta nd > n, aldaketa ezohikoa eta zaharra.
10. Otxanda toponimoa (Donostia), antroponimoa toponimo bihurtua, aldaketarik gabe.
11. Otsandagorta toponimoa (Zeanuri), dirudienez, Otxanda antroponimoa bada, <ts> grafiaduna, ohikoa ez dena.
12. Otxandarri toponimoa (Villaverde), oinarrian Otxanda edo Otxando izan ahal.
13. Otsanko antroponimoa, Uzanco de Refoio, 940. urtekoa, itxuraz, Otsanko-ren lehenengo lekukoa, o- > u- aldaketa.
14. Otsango antroponimoa Donemiliaga Kukulako kartularioan 952. urtean, 64. agirian Osango, Otsanko-ren aldaera nk > ng asimilazioa jaso duena.
15. Otxango toponimoa (Aletxa), Otxango antroponimoa toponimo bihurtua, besterik gabe.
16. Otzango toponimoa (Zumaia), Otxango antroponimoa toponimo bihurtua, baina <tz> aipagarria da, txistukarien neutralizazioa edo otzan hitzarekiko analogiaz aldatua?
17. Otsoeta toponimoa (Zornotza), Otxoeta antroponimoa toponimo bihurtua, afrikatua <ts>, oso aldaera zaharra gordea?
18. Otsaita toponimoa (Berriz), Otxoeta antroponimoaren aldaera zaharra? Inoiz *Otsaita antroponimoa izan al da, edo *Otsaeta aldatua?
19. Otxoki toponimoa (Donostia), Otxoki antroponimo toponimo bihurtua. Otxoki antroponimoaren lekuko gutxiei beste bat gehitua.
20. Otxoko toponimoa (Asparrena), Otxoko antroponimoa toponimo bihurtua, lekuko zaharrak nafarrak dira, beraz, izen hau hedatu zen.
21. Otsakane toponimoa (Oiartzun), Otxokone > Otsakane aldaketa, azaltzeko zaila.
22. Otxokoneko barrutia toponimoa (Basaburu), Otsakane bezala, oinarrian Otxoko bazen, baina toponimo honetan ez zen aldaketarik izan.
23. Otxotenea toponimoa (Lesaka), itxuraz Otxote PI + -(r)en + -a, baina lekuko zaharrak aztertu ondoren, oinarria *Otxokoto litzateke, inioz ikusi gabea. Beraz, toponimo horri esker, Otxoa-ren beste hipokoristiko bat gehiago argitara atera da.
24. Otsakain toponimoa, honetaz arduratu direnak Otxoko proposatu dute baina lekuko zaharrenak kontuan hartuz Otsako antroponimoa oinarria litzateke.
25. Otxote antroponimoa. Lekuko zaharrena Aragoikoa: Ozote de Bagilo, 1020-1030. urte inguruan.
26. Otxote eta Otxotenea toponimoak (Hondarribia), beharbada etxe beraren toponimoak, Otxote antroponimoak sortutakoak.
27. Otxoteko antroponimoa. Egun deitura bat bada, 1798. urteko lekuko batean ere deitura da eta 1366. urtean antroponimoa zen. Ibilbide luzea hipokoristiko honena.
28. Otxotetxea antroponimoa, 1475. urteko da Otxotetxea bizkaitarraren aipu bakarra.
29. Otxandaperra toponimoa (Antoñana-Oteo-Sabandoko mendi komuna), Otxanda antroponimoa eta *perra, galdutako hitz arabarra.
30. Otsandilibar toponimoa (Zirauki), oinarria Otxanda edo Otxando + -iri + ibar. Beharbada lekuko zaharren grafia kontuan izanik, antroponimoa Otsando izan ahal.
31. Peñaochanda toponimoa (Cabredo), toponimoa erdaraz sortua, Otxanda erdaraz ere ezaguna zen, kilometro gutxira Otxandarri, bere kide euskalduna izan litekeena.

Peñaochanda toponimoa

Peñaochanda Nafarroako toponimoa da, Cabredo herrikoa, hain zuen. Lekuko zaharrenak duela urte gutxikoak dira: Peña Ochanda (1981, 1986).
Blog honetan aztertutako Otxoa antroponimoaren eratorri toponimikoak euskarazkoak dira, baina hau erdaraz sortua da, batetik izena, peña 'harri, haitz' eta bestetik ordena, euskararen alderantzizkoa.
Toponimo honek erakusten du Otxanda erdaraz ere ez zela ezezaguna, ahaztu gabe toponimoa nafarra dela, euskal lurraldetik ez urrun.
Otxanda antroponimoa aztertua izan da blog honetan eta bizitza luzea izan bazuen ere, behitzat Otxando-rena baino luzeagoa, aspaldian hil zen. Beraz, toponimo honek mende batzuk izan behar ditu, baina oraingoz ezin zehaztu zenbat, Otxanda izenaren galera data ezezaguna delako.
Aipatzekoa da kilometro gutxira, Araban, Otxandarri toponimoa badela. Azken hau euskarazkoa da eta elementuak Peñaochanda-renak dira, baina azken honetakoak erdaraz. Beraz, bitxia da tarte txiki batean bi toponimo izatea, bata euskarazkoa, bestea erdarazkoa, baina elementu berdinak bi hizkuntzetan.

Otsandilibar toponimoa

Otsandilibar toponimoa Nafarroakoa da, Zirauki herrikoa. Hainbat aldaera baditu: Ollandilibar (1709), Osandelibat (1666, 1723), Osandilbar (1705, 1708, 1732), eta beste batzuk gehiago, baina interes handiena lehenengo lekukoak badu: Ochandiriuarr (1283). Lekuko honetan hiru elementu aurki daitezke, Otxand- PI + -iri + ibar. Lehenengoa Otxando edo Otxanda antroponimoak izan daitezke, dirudienez toponimoa sortu eta gero antroponimoaren azken bokala galdu zen. Ondoko elementuak -iri hurbiltasun atzizkia eta ibar izena lirateke. Nahiz eta jatorri bera izan ahal, ez da nahasi behar -iri atzizkia eta hiri izena. Ezaguna da hiri izenaren aldaera erabilia izan zela toponimoak sortzeko, aurrean antroponimo bat zutela, hala nola Enekuri, Obekuri eta beste hainbat. Hala ere, ez da erabilera horren lekukorik aurkitu hiri aldaerarekin. Beraz, toponimo honetan tarteko -iri hurbiltasun atzizkitzat hartu beharra dago.
Toponimo honetan bi aldaketa fonetiko gertatu ziren, antroponimoaren azken fonemaren galera eta r-r > l-r disimilazioa, nahiko goiz gertatua, lehenengo lekukoa 1320. urteko Ossandillivarr litzateke.
Bukatu baino lehen, zehaztasun bat, zoritxarrez erabat ziurra ez dena, gehitu liteke. Toponimoaren lekuko ia guztietan <s> jarrita dago txistukari afrikatua adierazteko. Beharbada hori argudio bat litzateke Otxando antroponimoaren alde egiteko, lekuko zahar batzuetan txistukaria jartzeko <s> erabiltzen zutelako, Otsandola edo Otsondoa toponimoetan bezala. Otxanda-ren lekukoetan ohikoena <ch> jartzea da, egun <tx> jarriko genukeen bezala, adibidez Otxanda toponimoan.

Otxandaperra toponimoa

Toponimo hau, Otxandarri bezala, arabarra da eta lekuko bakarra G. Lopez de Gereñuren Toponimia alavesa: seguido de mortuorios o despoblados y pueblos alaveses liburukoa da:
"OCHANDAPERRA, 1759, monte común de Antoñana-Oteo-Sabando."
Toponimoa bi elementuz osaturik dago, lehenengoa Otxanda antroponimoa litzateke eta bigarrena *perra hitza, jatorria latineko ferraginis izenean izango zuen, Henrike Knörr-ek adierazi zuen bezala. J. Corominas eta J. A. Pascual-en Diccionario critico etimologico castellano e hispanico ospetsuan, gaztelaniazko herrén hitzaren sarreran informazio gehiago eman zuten, latin arrunteko ferrago, -aginis izenetik sortu ziren gaztelaniazko herrén, baita bere Errioxako aldaera herrán, Arabako *perra izenetik hurbilago dagoena. Aldaketa zenbait jaso zituen hitz hau ez omen da ageri euskal testuetan, ez da Orotariko Euskal Hiztegian agertzen, nahiz eta argi dago euskal hitza zela, Otxandaperra toponimoan eta beste toponimo askotan ikus daitekeen bezala.

Otxotetxea antroponimoa

Antroponimo hau testu bakar batean bakarrik agertu da, eta hori Lope Garcia de Salazar-en “Istoria de las bienandanças e fortunas” liburuan jasoa da, 1475. urte inguruan. Hona hemen Otxotetxea izenaren bi agerpenak:
"Título de cómo mataron los de [Aróstegi] (1031) en Vermeo a Ochotechea, fijo de Góm[e]z González de Butrón.
En el año del Señor de mil CDLX años mataron los de Aróstegi d'ençima de la çerca de Vermeo al puerto mayor con una saeta a Ochotechea, fijo vastardo de Gómez González de Butrón, e [col. b] ferieron a Juan González, su hermaño, e a otros de los suyos."
Otxotetxea hipokoristikoa litzateke, eta bere analisia nahiko argia da: Otxote + -txe + -a. Barruan duen -txe atzizki hipokoristikoa blog honetan ere aipatua izan da, Fintxe antroponimoan hain zuzen.
Otxote antroponimoa blog honetan aztertua izan da, baita bere eratorri toponimokoak Otxote eta Otxotenea. Otxote-ren oinarria Otxoa litzateke, baina atzizkia izateko bi aukera badira, -te eta -ote. Hala ere, Otxotetxea-ren ezaugarri ezohikoena -a litzateke, itxuraz, artikulua. Ez dago, esaterako, hemen aztertutako Otxoa-ren antroponimo eratorrietan, baina bai Otxoa izenean, Otxo/Otso (otso animalia izenetik) + -a delako.

Otxoteko antroponimoa

XVIII. mende bukaeran Otxoteko deituraren lekuko bat bada Nombres de familia y oicónimos en las fogueraciones de Bizkaia de los siglos XVII y XVIII liburuan:
"Ochoteco [N, NO]
Ochoteco (ynquilino) (Phelipe) [Ybayzabal (barrio de)], Abando (San_Vicente de), a.1798,
FogVizcayaMs".
Baina Otxoteko-ren lehenego lekukoa aski zaharragoa da, Erdi Arokoa, Alfonso Irigoienek jasoa bere De re philologica linguae uasconicae V liburuko Formación de hipocorísticos en la onomástica medieval de área vascónica, 16. orrialdean:
"Ochoteco a.1366 Pob 569, frente a Ochote, cuya forma lleva también sufijo. Véase en (+ -te)."
Antroponimo honen analisia Irigoienek berak eman zuen, Otxote hipokoristikoa eta -ko atzizki hipokoristikoa.
Otxoteko-ren lekukoak oso urriak dira, beraz, deitura hau litzateke bere izaeraren lekuko bat gehiago.
Bide luzea egin zuen Otxoteko, Erdi Aroko antroponimo zena, deitura bihurtu zen eta hala lortu zuen irautea, antroponimoa itzali ondorengo mendeetan. Egun ere, deitura hori bizirik bada.

Otxote eta Otxotenea toponimoak

Hondarribian izan ziren Otxote eta Otxotenea toponimoak. Beharbada leku bera izendatzeko erabili ziren? Datuak Hondarribiko toponimia liburutik jasoak dira, 663. or.:
"Otxote
Kontzeptua: Baserria
Iturriak: 1625: Ochote Comp. Isa. (91. or.)
1625: Ochote Hon. 16 (23. or.)
1696: ochote, casa de E-7-I-21-7 (13. or.)
1707: ochote E-7-II-20-3 (1. or.)
1771: Ochote E-7-I-75-2 (2. or.)
Kokagunea: 41.42.6
Oharrak: “en el termino Santelmo” E-7-II-20-3 (1. or.). Ik. Otxotenea".
Eta liburu beraren hurrengo orrialdean, 664. or.:
"Otxotenea
Kontzeptua: Baserria
Iturriak: 1639: Ochotenea Aktak 35 (24. or.)
1696: ochotenea E-7-I-21-7 (8. or.)
1771: Ochottenea E-7-I-75-2 (2. or.)
1832: Ochotenea (caseria solar) C-5-II-4-1
1838: Ochotorena Por. III (1024. or.)
1857: Ochotenéa Nomen. (44. or.)
1879: Ochotenea Reg. 17 (2. or.)
1927: Ochotenea C-5-II-12
1936: Ochotonea Reg. 46 (197. or.)
1945: Ochotenea Amil. (175. or.)
1951: Ochotonea (40. or.)/ Ochotenea (62. or.) Amil.
1986: Otxotenea Ond. (152. or.)
Ebakera: 1992: Otxotene Fermin Darceles
1992: Otxotenea Marcos Anzisar
1992: Otxotenia Faustino Gonzalez
1992: Otxotenia Francisco Eizagirre
1992: Otxotenea Francisco Ugalde
1992: Otxotonea Florentino Olaskoaga
Adierakideak: Otxote
Kokagunea: 41.42.6
Oharrak: “en el termino Santhelmo” (2. or.), “varrio de Snthelmo” (4. or.) E-7-I-78-8.
“Santhelmo-La Roca y Cornoz” B-2-II-1-1. “Ochotenea, ‘Consulonea’, ‘Aitonandinea’
hoy fincas nuevas complejo ‘Aitonandinea’” Por. VIII (1987, 536. or.). Galdua, Pascual
Arroyo".
Liburuaren arabera, bi toponimoek kokagune bera izan zuten, eta Otxote-ren lekukoak 1625-1771 urte artekoak diren bitartean, Otxotenea-renak 1639-1992 urte artekoak dira. Badirudi etxe bera izendatzeko bi izen erabili zutela, Otxote eta Otxotenea, Otxote antroponimo hutsa litzeteke eta Otxotenea, aldiz, Otxote PI + -(r)en + -a, blog honetako hainbat toponimo bezala, Jamotenea edo Txakarrenea, gutxi batzuk aipatzeko.
Otxote antroponimoa ere blog honetan agertzen da, Otxoa oinarria eta atzizkia -te edo -ote izango ziren.

Otxote antroponimoa

Alfonso Irigoienek Otxote aipatu zuen bere De re philologica linguae uasconicae V liburuan bildutako Formación de hipocorísticos en la onomástica medieval de área vascónica, 8. orrialdean:
"Ochote el Rodero a.1366 PoblNavarra 528, Ochote a.l366 PoblNavarra 560, Ochote el maestro a.1366 PoblNavarra 567, Ochote a. 1366 PoblNavarra 569, frente a: Ochoa Galuarra a. 1330 PoblNavarra 297, cuya -a final corresponde al artículo vasco, el cual no aparece en la forma sufijada."
P. Salaberrik ere izen hori aztertu zuen, bere Izen ttipiak euskaraz liburuan, 195. or., han Otxote izenaren lehenengo lekukoa izan daitekeena jartzen du, Osote de Laharria, 1149. urtekoa. Izenaren analisiaz, Salaberrik ere uste du Otxoa + -te izan daitekeela, baina gaineratzen du Otxo(a) + -ote egitura ere posiblea dela.
Sarrera honetan Otxote antroponimoaren lehenengo lekukoa izan daitekeena jarriko dugu, Cartulario de San Juan de la Peña I liburuko Ozote de Bagilo, 1020-1030. urte inguruan, 50. agirian. Hau litzateke Salaberrik aipatutako Osote de Laharria baino 125 urte zaharragoa. Beraz, 1000 urte beteko lituzke izen honek.
Lekukoa Aragoikoa bada ere, argi dago euskal etorkikoa dela, eta hori askotan gertatzen da zenbait antroponimorekin, euskal eremutik kanpo ere ezagunak izan zirela, nahiz eta Otxote izenak ez zuen lortu zabalpen handirik.

Otsakain toponimoa

Otsakain Nafarroako herri baten izena da. Lehenik M. Belasko eta P. Salaberriren analisiak eta ondoren jarri beharrezko iruzkina.
Mikel Belasko, bere Diccionario etimológico de los nombres de los pueblos, villas y ciudades de Navarra. Apellidos navarros liburuan toponimoa aztertu eta hau idatzi zuen, bere blogeko Osacáin sarreran:
"Significado. Probablemente lugar propiedad de una persona llamada Otsoko. De Otsoko, nombre de persona de origen vasco y cuyo significado es "lobico", y -ain, sufijo que indica propiedad.
Documentación antigua. Excoayn (1280, NEN); Ochacain, Ochacayn (1259, 1366, 1532, 1591, NEN); Osaquayn (1201, NEN); Miguel d'Otssacain (1239, DNLO nº 9); Ossacayn (1268, NEN); James d'Ochaquayn i d'Ochoquayn (1313, DNLO nº 164); Osocain, Osocayn, Ossocain, Ossocañ (1644, 1667, 1672, NEN); Oxocain (1280, NEN).
(Mikel Belasko; 1999: pp. 351)."
Hurrengo azterketa P. Salaberrirena da, Acerca del sufijo toponímico –ain izenburuko lanean, hauxe idatzi zuen:
"Otsakain (documentado como Ossocain, Oxocain en la Edad Media, Osocayn en el siglo XVII), por su parte, parece que procede, con bastante seguridad, de Otsoko".
Biek oinarri bera ikusten dute, Otsoko hipokoristikoa. Baina Belaskok jarri dituen Erdi Aroko lekuko gehienetan Otsakain ageri da. Badirudi Otsokain geroagokoa dela. Diferentzia txikia da, baina azaldu beharrekoa.
Otxoko toponimoari eskainitako sarreran eite bereko antroponimoaz aritu ginen eta Alfonso Irigoienen liburutik hartutako lekukoak jarri genituen, guztiak XIV. mendekoak. Lekuko zaharragoak badira, Iratxe eta Leireko agiri zaharretan daudenak, baina guztiak XI. mendetik hona agertu dira.
Bada antroponimo bat oso antzekoa, eta zaharragoa, Otsako, P. Salaberriren Izen ttipiak euskaraz liburuan aipatua, 154. or.:
"Otsako (Otsoa): Osaco (“Lekere”-n, Araba, 952, Ubieto, 1976, 64. Gizon izena da, NVP, 417)."
Antroponimoaren egitura gardena da, Otsa- 'Otso/Otso' + -ko > Otsako. Diferentzia txikia bada ere, Otsako behin baino ez da agertu, eta Otsoko/Otxoko hipokoristikoaren beste lekukoak gerora azaldu ziren.
Beraz, nahiz eta lekuko bakarra izan, Otsako + -ain > Otsakain toponimoa sortu zen, eta hala iraun du mende askotan gaur egunera heldu arte.
Baina Otsokain aldaera bada eta hori aztertu beharra dago. Erantzuna kronologiak ematen du, lehenik Otsako bazen eta Otsakain sortu, mendeak igaro et gero Otsoko/Otxoko eratu zen, Otsako jada hilik izango zen eta herri izenean indarrean zegoen hipokoristikoak eragina izan zuen, hala ere, nagusitu gabe, Otsakain aldaerak iraun zuelako.

Otxotenea toponimoa

Lesakako toponimoa da Otxotenea. Egungo lekukoa aztertuz gero, analisia errazekoa litzateke, Otxote PI + -(r)en + -a. Lekuko zaharrek, baina, bestelako analisia egitera behartzen dute. Horrela, Ochocotonea (1795, 1841), gero, XX. mendearen erdialdean Ochocotenea (1944). Urte gutxitara Otxotenea (1960), eta azkenik Ochótenia (1991).
Kontuan izanik lekuko zaharrak, *Otxokoto litzateke toponimoaren oinarria, orain arte inoiz azaldutakoa, antza. Antroponimo antzekoena *Otxokote litzateke, P. Salaberriren Izen ttipiak euskaraz liburuan aipatua, 159. orrialdean:
"Otxokote (Otxo(a)). Labaiengo 1726ko Ochocotenea oikonimoaren oinarrian dagoela dirudi."
*Otxokoto oinarria jatorra balitz, ez litzateke *Otxokote izenaren aldaera, azken honetan atzizkiak -ko eta -ot(e) lirateke, baina *Otxokoto izenean, batetik Otxoa oinarria, eta atzizkiak -ko eta -to lirateke. Dena dela, ezin da erabat baztertu hasieran *Otxokote izatea eta gero, lekukoak azaldu baino lehen *Otxokoto bezala agertzea.
Lekuko zaharretatik egungo aldaerara silaba bat galdu du, tarteko /ko/, ziurrenik azentuaren indarragatik, hurrengo silaban eragina izan du. Hala ere galera hori oso berria da, joan den mendearen erdialdean Otxokotenea bazelako.
Otxotenea toponimoaren azterketak ahalbidetu du izena bera argitzea, eta baita ere *Otxokoto antroponimo galdua berreskuratzea, toponimo hau delako *Otxokoto izenaren lekuko bakarra.

Otxokoneko barrutia toponimoa

Toponimo hau nafarra da, Basaburukoa. Otxokoneko barrutia toponimoaren lekukoak ez dira ez asko ez oso zaharrak. Lehenengoa Ochoconea, 1908. urtekoa. Gero, 1993. urteko Ochokoneko barrótie.
Lekuko zaharrena hartu, Otxokonea, eta analisia eginez, Otxoko + -(r)en + -a izango genuke, Otsakane toponimoa bezala, baina toponimo nafarrak ez du bokaletan inolako aldaketarik jasan, eta horrek egiten du analisia argiagoa.
Otxoko antroponimoa zen, Otxoa antroponimo eta -ko atzizki txikigarriaz osatua. Barruti hitzak ez du zailtasunik, egun ere ezaguna eta erabilia delako.
Antroponimoaren erabilera batez ere nafarra izan zen, eta Basaburuko toponimo honek Erdi Aroko egoera horren ispulua bada.

Otsakane toponimoa

Otsakane Oiartzungo toponimoa da.
Oiartzungo toponimia liburuan informazio gehiago ematen dute, eta toponimoaren etimologiarako erabili beharreko datua:
"Otsokone. Parajea.
Otsakane ahoskatzen den arren, dokumentazioan -o- duten formak agertzen dira (Ochocone, 1827, OGPAR Lib H 594 Fol 69 Vto “Inmediato al paraje de Ochocone”). Karrikan dago, Artikutzako errepidearen gainean".
Beraz, Otxokone > Otsakane bilakaera gertatuko zen. Afrikatuaren grafia zaharra zalantzazkoa da, <ch> horrekin beharbada adierazi nahi zuten hor afrikatua bazela, ez nahi ta nahi ez egun <tx> bezala jarriko genukeena. Baina hori ez da ziurra. Aldaketa nabarmena bokaletan izan da, o-o-o-e > o-a-a-e, erdiko bi bokalak aldatu dira. Beharbada bat aldatu eta gero, asimilazioaz, bestea. Baina ez dago argi aldaketaren kausa. Lekuko zahar gehiago beharrezkoak lirateke.
Dena den, lehenengo lekukoak Otxokone/Otsokone bezala agertzen baziren, analisi errazekoak lirateke, euskal antroponimian bilaketa eginez gero. Otxoko antroponimo hipokoristikoa litzateke toponimoaren oinarria, eta -(r)en + -a. Blog honetako Otxoko toponimoaren oinarri bera, nahiz eta azken honek ez du ezer oinarriaz gain.
Hasieran etxea edo izango zen han, baina gero desagertuko zen eta gerora aurkintza bat izendatzeko erabiliko zen, gaur arte.

Otxoko toponimoa

Toponimo hau arabarra da eta bildu den lekuko bakarra G. Lopez de Gereñuren Toponimia alavesa liburuan bada:
"OCHOCO, término en ayuntamiento de Aspárrena."
Dirudienez, antroponimo honetaz arduratu zen lehenengoa Alfonso Irigoien izan zen, bere Pertsona izenak euskaraz liburuko zati honetan bezala:
"3.265. OCHOCO: Ochoco, (1366, PN-XIV, F.Sang., 506 orr.), Racays de Suso-n; Rodrigo, yerrno de Ochoquo, (1350, PN-XIV, L.-Mon.Est., 366 orr.), Larrahona-n; Xemen Ochoquo, (1330, PN-XIV, F.Est., 273 orr.), Sesma-n; Xemen Ochoco, (1366, PN-XIV, F.Est., 628 orr.), Sesma-n, seguru asko pertsona berbera. Ikus OCHOA eta OCHANDO, eta baita-ere LOBO eta LOPE".
Berak eman zituen lekuko guztiak nafarrak ziren, baita Erdi Aroko beste agiri batzuetan agertzen direnak ere. Hala ere, antroponimoa Arabara ere hedatuko zen, Asparrenako toponimo hau lekukoa bada.
Egituraren aldetik ez du zailtasunik, Otxoa antroponimo eta -ko atzizki txikigarria lotuz Otxoko antroponimo hipokoristikoa genuke.

Otxoki toponimoa

Otxoki Donostiako etxe baten izena da.
Lehenengo lekukoa 1775. urtekoa litzateke, Proyecto de ereccion de tres iglesias antemurales en San Sebastian. Hacia 1775 izenburuko lanean, Luis Murugarren egilea, BAP, 1980, 393. eta 396. or.: Ochoqui.
Geroko informazioaren iturria Donostiako toponimia, 1995. urteko lana izan da, hauxe jarri zuten:
"OTXOKI: Ochoqui (1862, casa, D.U.A.-D-7-1-1), Ochoqui (1864, Casa de labor, N.P.G., 39 orr.); Otxoki (1989, D.U.T.B.). 64-14-3, M. I-3.
Ochoqui Bonasategui (1860, D.U.A.-D-7-1-P.).
*OTXOKI: Otxoki (1989, D.U.T.B.). 64-14-2, M."
Beraz, ia 250 urteko lekukoak badira eta beti Otxoki agertzen da, bestelako aldaerarik gabe. Horrela, etxe izena izanik, egokia litzateke antroponimian egokiak izan daitezkeen kideak aurkitzea. Bada bat erabat egokitzen dena, Otxoki antroponimoa, Otxoa ezagunaren hipokoristikoa. Aipatzen lehenengo P. Salaberri da, bere Izen ttipiak euskaraz liburuan hauxe jarri zuelako, 139. orrrialdean:
"Otxoki (Otxo(a)). Errazkingo Ochoquirena (1594, Le.p. 1) eta Goizuetako Ochoquirena (XVII. m.), Ochoqui (XVIII. m.), Ochoquia (XIX. m.) oikonimoetan aurkitu dut. Urumearen ertzeko herrikoa Otxókì ahoskatzen da egun; Baraibarren Otxokinbórda dago orain (NTEM XLV, 104)".
Salaberrik eite bereko antroponimorik aurkitu ez bazituen, gutxienez badira bi lekuko, Erdi Arokoak. Lehenengoa Colección Documental del Archivo Municipal de Hondarribia. Tomo II (1480-1498) liburuan bada:
Ochoqui d’Iginiz, 1481. urtean, 5. agiria.
Hurrengoa urte gutxira agertu zen, Documentación Medieval del Archivo Municipal de Oiartzun. I. Libros de estimaciones fiscales de vecinos y bienes raíces (1499-1520) liburuan:
Ochoqui Belç, 1499. urtean, 1. agirian.
Erdi Aroko lekukoak gipuzkoarrak dira, eta toponimoa ere hangoa da, inguru berekoa. Badirudi antroponimo honek hedapen mugatua izan zuela, Gipuzkoako sortaldea eta honen Nafarroako eremua.
Antroponimoaren analisia, Salaberrik adierazi bezala Otxoa antroponimoa eta -ki atzizki txikigarria lirateke.
Beraz, Otxoki antroponimo hipokoristikotik Otxoki oikonimoa, etxe izena.

Otsaita toponimoa

Otsaita Berrizko (B) toponimoa da.
Lekuko zaharrak baditu, Erdi Arokoak. Colección Documental del Archivo Municipal de Durango. Tomo II liburuan bada bat, XVI. mende hasierakoa: Ochoa de Ochayta, 1504. urtean, 134. agirian.
Bilduma horretako hurrengo liburuan gehiago badira, Colección Documental del Archivo Municipal de Durango. Tomo III liburuan: Ochoa de Ochayta, XV-XVI. mendeetakoa, 223. agiria. Beste grafia batekin ere badaude: Martin de Osayta, 1512. urtean, 166. agirian; Martin de Osayta, XV-XVI. mendeetakoa, 223. agiria; Mari Ochoa de Osayta, XV-XVI. mendeetakoa, 223. agiria.
Blog honetako Otzango toponimoa bezala, lekuko zahar batzuek <ch> erakusten duten bitartean, beste batzuetan <s> badago.
Hurrengo mendeetako lekukoetan <ch> bada, hala nola, Nombres de familia y oicónimos en las fogueraciones de Vizcaya de los siglos XVII y XVIII liburuko lekukoak, XVIII. mendekoak:
"Ochaita [N, TO]
Ochaitta (la caseria de) [Eytua (cofradia de)], Berriz, a.1796, FogVizcayaMs.
Ochayta (la casa de) [Eytua (cofradia de)], Berriz, a.1704, FogVizcayaMs.
Ochaita_Veytia (la caseria de) [Eytua (cofradia de)], Berriz, a.1745, FogVizcayaMs.
Ochayta_Ueytia (la casa de) [Eytua (cofradia de)], Berriz, a.1704, FogVizcayaMs.
Ochayta_Veittia (la caseria de) [Eytua (cofradia de)], Berriz, a.1796, FogVizcayaMs.
Ochaita_de_Suso (la caseria de) [Eytua (cofradia de)], Berriz, a.1745, FogVizcayaMs."
Beraz, toponimo honen lekukoek bost mende bete dituzte, baina ziurrenik toponimoa mende batzuk zaharragoa izan daiteke, ohi den bezala.
Analis etimologikoa egiteko, argi samar dago bi elementuz osaturik dagoela, otsa- eta -ita, lehenengoa otso izenaren edo Otxoa antroponimoaren eratorpeneko aldaera, bestea izan liteke -eta atzizki ezagunaren aldaera, eta gero aldaketa gertatu zen: *Otsaeta > Otsaita.
Beste aukera bat, atzizkia -ita izatea, adibidez gaztelaniaz ohiko txikigarria bada, casa > casita... Horrek ez luke eskatuko inolako aldaketarik: Otsa- 'otso/Otso' + -ita > *Otsaita antroponimo hipokoristiko emakumezkoa, Otxoeta bezala.
Beharbada *Otsaita bazen Otxoeta antroponimo ezagunaren aldaera, zaharragoa. Horrek azalduko luke otsa- erabiltzea, Otxando antroponimoan bezala, cf. blog honetako Otsandola eta Otsondoa toponimoak. Edo Otxango antroponimoa, Otxango eta Otzango toponimoen sortzailea izana.
Beste aldetik, aipagarria da <ch> eta <s> grafien agerpena, horrek adieraz lezake lehenagoko ahoskeraren afrikatua <ts> zela, hala bazen ere Otsoeta toponimo bizkaitarrean ere.
*Otsaeta edo *Otsaita ustezko antroponimoak galdu ziren eta ez da lekukorik geratzen Otsaita toponimoa baizik.
Hala izan bazen, Otsaita toponimoaren etimologia argitzeaz gain, antroponimo galdu baten aztarren bakarra izango genuke.

Otsoeta toponimoa

Otsoeta Zornotzako baserria da.
Lekuko zaharrik ez bada ere, Erdi Aroko antroponimo bat dago, guztiz egokitzen dena, Otxoeta. Alfonso Irigoienek Pertsona izenak euskaraz liburuan hauxe jarri zuen:
"3.267. [...] Bada OCHOETA / OCHETA ere, seguru asko emakume-izena, eta baita-ere O[T]SOTA: Ochoeta, (1330, PN-XIV, F.Est., 236 orr.), Larraga-n; Ocheta de Saragueta, (1366, PN-XIV, F.Pamp.Mont., 550 orr.), (en la ciudat et Nauarreria de Pomplona); Osota, (1330, PN-XIV, F.Est., 300 orr.), Artaxona-n.
XIII menderako OCHOETA: Ochoeta, (1288 inguruan, El gran Pr. Nav., dok. 498)".
Irigoienek eman zituen lekuko guztiak nafarrak ziren, XIII-XIV. mendeetakoak; beraz, Zornotzako toponimo honek lekuko bat gehiago biltzen du, toponimikoa, beharbada lehenengoa, eta Bizkaikoa. Horrek adieraziko luke antroponimo honek agiri zaharretan bildutako hedapena baino handiagoa ezagutu zuela.
Antroponimoaren elementuak Otxoa antroponimoa eta -eta atzizki hipokoristikoa, erromantze batetik mailegatua, Irigoienek adierazten duen bezala beste lan batean, De re philologica linguae uasconicae V liburuan bildutako Formación de hipocorísticos en la onomástica medieval de área vascónica, 19. orrialdean.
Nabarmentzekoa da toponimoaren afrikatua, Irigoienen lekuko ia guztiek <ch> dute, Osota izan ezik, eta hau ziurrenik egun <ts> digrafoz idatziko genuke, Otsoeta bezala. Beraz, toponimoak afrikatu zaharra gordeko luke.
Beste aukera etimologiko bat litzateke otso animalia izenari -eta atzizki multzogarria eranstea, baina toponimian ez da ohikoa horrelako egitura. Horri gaineratu behar zaio etxe izena dela eta horiek, blog honetan behin eta berriz ikusi bezala, normalean antroponimo batez osaturik daude.
Beraz, Otxoeta antroponimoaren lekuko toponimiko bat litzateke Zornotzako Otsoeta baserria.

Otzango toponimoa

Otzango Zumaiako toponimoa da, baserri baten izena.
Iñaki Linazasororen Caseríos de Guipúzcoa liburuan ere, Oikiako haranerako Otzango baserria bada.
Baina lekuko zaharragoak badira, Erdi Arokoak.
Documentación medieval del Archivo Municipal de Zumaia (1256-1520) liburuko lekukoak dira:
Iohan Martiniz d’Ochango, 1344. urtekoa, 6. agiria; don Beltrán Martiniz d’Ochango, 1344. urtekoa, 6. agiria; Iohan Martinis d’Ochango, 1344. urtekoa, 7. agiria; don Beltrán Martiniz de Ochango, 1344. urtekoa, 7. agiria.
Baina badira grafia diferentea duten lekukoak:
Pedro de Osango, 1495. urtekoa, 53. agiria; Catalina de Osango, 1503. urtekoa, 55. agiria; don Martín de Osango, 1520. urtekoa, 86. agiria.
Kontuan izanik herri bereko lekukoak direla eta toponimo berari buruz ari direla, gerta liteke grafien diferentzia ahoskerakoa islatzea? Ziurrenik kasu guztietan afrikatua ahoskatzen zen baina eskribauek grafietan diferentzia egin zutela batzuek <ch> idatzi zuten nabarmentzeko afrikatua zela eta besteek <s>, nabarmentzeko artikulazio modua, egungo Otsango idatziko genukeena.
Hala ere, azken urteetako lekukoak bat datoz toponimoa Otzango dela, beharbada txistukari neutralizazioa ere Zumaiaraino heldua da, eta horregatik afrikatuak batu dira, sartaldeko euskaran bezala, eta ondorioa ahoskera hori da.
Etimologiari buruz, Otsango antroponimoa toponimo bihurtu zen, Otxango toponimoa bezala. Oinarria Otxoa antroponimoa eta atzizkia -ngo lirateke.

Otxango toponimoa

Arabako toponimoa, Aletxa ingurukoa. Bi lekuko daude José Antonio González Salazar-en Montaña alavesa. Comunidades y pastores liburuan, 279. orrialdean. Testuen agiria 1825. urtekoa da; beraz, duela bi mendeko lekukoak dira: "paraje que llaman OCHANGO" eta "sitio [...] llaman OCHANGO".
Analisi etimologikoari dagokionez, antroponimo hutsa litzateke, gero toponimo bihurtua. Otxango antroponimoaren oinarria Otxoa izango zen eta -ngo atzizki hipokoristikoa. Blog honetan badira Otxango antroponimoaren lekuko zahar batzuk, Otsanko antroponimoa eta Otsango antroponimoa.
Badirudi toponimo hila dagoela, hala ere, lekuko zahar honek Erdi Aroraino eraman behar du bere sorrera, Otxango-ren lekuko urriak oso zaharrak direlako.

Otsango antroponimoa

Donemiliaga Kukulako kartularioan 952. urtean, 64. agirian Osango aipatzen da. Inoiz pentsatu izan da Osango toponimoa zela, baina aspaldian G. Lopez de Gereñuk, bere Toponimia alavesa: seguido de mortuorios o despoblados y pueblos alaveses liburuan, Arabako mortuorio delakoez ari denean zailtasunak baditu:
"185. OSANGO. — No podemos asegurar que sea realmente un “mortuorio”, puesto que el único dato encontrado es de 1 de julio de 952, en que Diego Beilaz cede sus bienes a San Millán, y en ellos vemos citado, entre Anguella (despoblado) y Urbina, “Osango, cum casas, ecclesia et cum sua hereditate” (4, pág. 58). Llorente afirma que Orango es una variante del pueblo de Orenin, cuya situación queda bastante lejos de Anguella y Urbina".
Andres de Mañarikua ikertzailearen arabera, Osango hau ez litzateke toponimoa, antroponimoa baizik, bere “Vizcaya, siglos VIII al XI. Los orígenes del señorio” honakoa idatzi zuenean:
“La donación de Diego Vélaz siempre hace preceder la preposición «in» al nombre del lugar en que se sitúan las personas o bienes donados: «In Alava... In Sancti Vicentii... In Anguella...» Y a continuación del topónimo, consigna el nombre de las personas donadas y sus bienes. En nuestro caso se prescinde de la partícula «in» y no se mencionaría ninguna persona. El diploma dice: «In Anguella tres casatos: Sancio, Tellu, Beila; Osango, cum casas, ecclesias et cum sua hereditate». Y ello nos induce a pensar que Osango no es nombre de lugar; sino de persona, residente en Anguella. Un siglo después (1053) encontramos el patronímico «Ossandoç», que supone el nombre de varon Ossando y es conocido el nombre vasco medieval de mujer Otsanda.
La misma razón nos hace pensar que Urrana, que ha sido identificado con Durana, mencionado por el documento de las rejas en Arrazua, no es en la donación de Diego Vélaz nombre de lugar, sino de persona, vecina de la villa de Ulibarri. Que tal nombre existiera lo prueba el documento fundacional de San Agustín (1053) que menciona a «Nunuto Miotaco ad una cum uxor sua Urrana»”.
Otsango litzateke Otxoa ezagunaren hipokoristikoa, Otsanko bezalakoa, baina azken honentan atzizkia -nko bazen, Otsango-rena -ngo litzateke. Biak atzizki beraren aldaerak, hala ere, kilometro gutxitan diferentzia nabarmena izango zen, Errioxan arkaismoa eta Araban, aldiz, berrikuntza.
Grafiaren aldetik aipatzeko bakarra <s> litzateke, ziurrenik islatzeko egun <ts> idazten duguna.

Otsanko antroponimoa

Antroponimo galdu hau hiru aldiz agertu da Donemiliaga Kukulako kartularioan. Lekuko zaharrena Uzanco bezala dago: Uzanco de Refoio, 940. urtekoa, 27. agiria.
Hamaika urte geroago beste aldaera bat izango genuke, Ozanco: vinea de Ozanco [transkribapenean Oranco], eta bi lerro beherago: a[g]ro de Ozanco. Esan bezala, biak 951. urtekoak, 62. agirian.
P. Salaberriren Izen ttipiak euskaraz liburuan Otxanko, Otsango hipokoristikoak aipatu zituen eta Errioxako Uzanco, Ozanco horiek hipokoristiko honen lekuko zaharrenak lirateke, duela mila urte baino zaharragoak.
Uzanco-ren lehenengo bokalaren aldaketa blog honetan dauden toponimo batzuetan ere bada, hala nola, Uxando, Usandizaga eta Usanits. Beraz, Otxoa-ren hainbat eratorritan gertatutako fenomeno litzateke.
*Otsanko-ren egitura ezaguna da, batetik otsa- 'otso/Otso' eta atzizkia -nko, Otxanko bezala, belare ahoskabea gordetakoa.
Grafiaren aldetik, susmatzekoa da <z> erabiliko zutela afrikatua idazteko, grafia egokia ez zutelako.

Otxandarri toponimoa

Toponimo hau arabarra da, Villaverde herrikoa, Lagrán-etik hurbil. Lekuko bakarra dago, G. Lopez de Gereñuren Toponimia alavesa: seguido de mortuorios o despoblados y pueblos alaveses liburuan jasoa:
"OCHANDARRI, 1770, labrantío de Villaverde."
Toponimoa dagoen bezala, Otxanda + harri bezalako egitura izan lezake. Hala ere, Otxandibar toponimoan ikusi bezala, antroponimoaren azken bokala galdu zen eta ez dago erabateko ziurtasunik
antroponimoa Otxando edo Otxanda izateko. Gainera, toponimoaren lekuko bakarra nahiko berankorra da, eta herri hartan euskara aspaldi galdua izango zen.
Otxando eta Otxanda antroponimoen lekuko zuzenak kontuan hartuz, badirudi emakumezko izenak bizitza luzeagoa izan zuela, Erdi Aroa bukatu ondoren ere erabilia izan zen. Beraz, Otxanda izenak aukera gehiago izango zituen toponimo honetako oinarria izateko. Dena den, ziurtasun maila handiagoa izateko, lekuko gehiago eta zaharragoak beharrezkoak lirateke.

Otsandagorta toponimoa

Otsandagorta Zeanuriko baso baten izena da. Toponimo honetan afrikatu jatorrizkoa agertzen da, eta gauzak zuzen eginez gero, badirudi aspaldiko ahoskapena gorde dela. Ohar hau egin beharrekoa da, izan ere, Otxanda bezalako toponimoaren afrikatua <tx> da, eta Otxanda antroponimoaren lekuko ia guztietan <ch> bezala transkribaturik daude; beraz, egun <tx> idatzi beharko litzateke.
Bigarren elementua gorta da, eta korta hitz ezagunagoaren aldaera litzateke. Egun korta 'ikuilu' bada ere, lehenago 'saroi' bezala ezaguna izan zen, eta hori izango zen Otsandagorta toponimoan ere.

Otxanda toponimoa

Donostiako toponimoa izan da hainbat mendetan. Lehenengo lekukoa 1775. urtekoa litzateke, eta agerpen hori Ochanda bezala idatzia izan zen Proyecto de ereccion de tres iglesias antemurales en San Sebastian. Hacia 1775 izenburuko lanean, Luis Murugarren egilea, BAP, 1980, 392. or.
Geroko informazioaren iturria Donostiako toponimia, 1995. urteko lana izan da, dirudienez garai hartan oraindik bazela Otxanda izeneko etxea
"*OTXANDA: Ochanda (1814-1851, O.P.A., H-622, 47 r.), Ochanda (1841, casa, D.U.A.-B-10-II-362-2), Ochanda (1860, D.U.A.-D-7-1-P.), Ochánda (20) (1862, casa, D.U.A.-D-7-1-1), Ochanda (1864, Casa de labor, N.P.G., 68 orr.); Otxanda (1989, D.U.T.B.). 64-13-3, m".
Etxe izena izanik, normalean antroponimo bat zuten eta gehienetan atzizki bat, -(r)en + -a, hainbat aldaeratan aldatua. Toponimo honetan, baina, ez dago holakorik eta antroponimo hutsa da toponimo bihurtutakoa, blog honetan behin eta berriz agertutakoak, Liketi eta Gendul bezala.
Otxanda izenari buruz, hona Mitxelenak Apellidos vascos liburuan idatzia:
"510. —Otxanda fem. de Otxoa: Doxandabaratz (Usandevaras, Usandivaraz), Ochandategui, Oxandaberro. El suf. -(a)nda es el mismo de oillanda «polla», de oillo. Una forma masc. en -o, debida sin duda a influencia románica, en Ochando: Oggando de Villa Porchera (CSM 174, 1055), etc.".
Blog honetako iritzia bestelakoa da, baliteke garai batean Otxanda izatea Otxoa-ren kidea emakumeak izendatzeko, baina ziurrenik lehenagoko bikotea Otxando-Otxanda izango zen. Baina Otxando-ren lekuko ez oso ugariek (guztira hamaika baino ez dira) erakutsiko lukete bazela alde batetik Otxoa, gizonezkoa eta bestetik Otxanda, emakumezkoa, biak estuki loturik eta azkenean Otxoa-Otxanda bikotea finkatu zen. Gero, biak itzali ziren, Otxando itzali zen bezala.

Usanits toponimoa

Bidaxuneko (NB) toponimoa, XIX. mende hasieran bildutakoa. Izen honen informazioa Orpustanen Les noms des maisons de Bidache au début du XIXe siècle izenburuko lanean, 9. or.:
"Usanits : bien que l’apparence de ce nom soit très basque, il n’est guère explicable sous cette forme sans doute déjà altérée. Un nom de personne « Ucian(d) » d’ailleurs inexpliqué et cité en région gersoise du IXe au XIe siècle avec un suffixe patronymique serait assez improbablement maintenu ici."
Hemen aurkeztuko den analisia diferentea da, Otxando antroponimoa oinarri hartua. Bere patronimikoak baditu hainbat aldaera, tartean Otxandiz bada, eta hori litzateke, funtsean Usanits. Aldaketak batzuk badira, adibidez, o- > u-, dirudienez ez zaio arrotza Otxando izenari, kontuan izanik Uxando eta Usandizaga, blog honetan biak aztertuak. Beste aldaketa bat sudurkariari dagokio, nd > n soilketa gertatu delako. Aldaketa hau ez da ohikoa, baina toponimian badira hainbat ale, adibidez Nafarroako Lana herria, A. Irigoienek landa izenetik eratorria zela uste zuen.
Beharbada lehenengo txistukariak erakusten du oinarriaren izena Otsando zela, horregatik <s> grafema.
Usanits, beraz, Otsando-ren patronimikoa izan liteke, toponimo bihurtua. Baina kontuan izanik badirela hainbat herri izen -i(t)z bukaera dutenak, beharbada hemen latineko -is genitibo zaharraren ondorengoa bada. Jakinik patronimikoak egiteko -i(t)z atzizkia ere latinetik hartua dela, bietan jabego adierazlea dugu, bata seme-alabena, bestea lurrena edo dena delakoarena.

Usandizaga toponimoa

Usandizaga Azpeitiko toponimoa da, baserria.
Bildu den lehenengo agerpena Lope de Isastiren Compendio de la historia de Guipuzcoa liburuan dago, 114. or., Azpeitiko "casas solariegas" izenekoen artean Usandizaga aipatu zuen.
Iñaki Linazasororen Caseríos de Guipúzcoa liburuan, XX. mendeko bigarren erdikoan, Usandizaga baserri izena dago, "Loyola ballara" delakoan.
Toponimoaren azterketa etimologikoa egiteko, elementuen banaketa egin beharra dago, eta usandiz-aga bezala egin liteke. Azken zatia -aga atzizkia da, pluraltasuna adieraz dezake edo lekua, besterik gabe. Kasu honetan bigarren adiera izango litzateke, hasierako elementua kontuan izanik.
Usandiz- zatia patronimiko itxura du, eta oso antzekoak dira patronimikoak ezagunak dira, Otsando izenarenak, hain zuzen. Adibidez, Leireko agirien artekoan, Lope Ossandoiz, 125. agiria, 1087. urtekoa. Edo, beste bat jartzeko, Colección Documental del Archivo Municipal de Elorrio (1013-1519) liburuko Munio Ossandoç de Arroitta, 1. agiria, 1013. urtekoa.
Otxando izenaren patronimikoen artean aldaera ugari daude, Otxandoiz, Otsandoiz, Otxandiz, Otxandez, Otxandoz, Otsandoz, gehienak aipatzeko. Beraz, toponimo honetarako Otxandiz + -aga bezalako egitura oso agerikoa litzateke.
Azkeniz, u- hasiera Otxando-ren eratorrien artean bada, cf. Uxando toponimoa.

Uxando toponimoa

Hondarribiko toponimoa. Bildutako datuak Hondarribiko toponimia liburukoak dira, 867. or.:
"Uxando
Kontzeptua: Itsasbazterra
Iturriak: 1916: Usando y también Oskiroz Geo. (51. or.)
1988: Usando (Oskiroz) Mun.40 (124. or.)
1992: Uxando Elo.
Ebakera: 1992: Uxando Mauricio Arocena
1992: Uxando Antonio Darceles
Adierakideak: Oskiroz"
Toponimoaren lekuko zaharrenak mendea bete berria du, 1916. urtekoa baita. Dena den, hemen aurkeztuko den etimologia zuzena bada, bere sorrera data askoz zaharragoa litzateke, beharbada milurte batekoa edo.
Otsondoa toponimoa aztertzerakoan, Jimeno Juriok emandako lekuko zaharrenen artean Uxando agertu zen, XII. mendean, hau da, Hondarribiko toponimoaren homofonoa. Badirudi Otxoa-ren eratorrien artean bazela o- > u- aldatzeko joera txikia. Adibideak ez dira asko, baina kopuru handia ez bazen ere, esanguratsua gertatzen da.
Hori onartuz gero, Otsando antroponimoa, Artaxoan bezala, toponimo bihurtu zen, o- > u- aldaketa jasoz.

Otxandibar toponimoa

Otxandibar Villamayor de Monjardin (N) herriko toponimoa da. Lekuko zaharrena da Ochandivar (1572). Gerokoak dira Chandibar (1813, 1835) eta Chandivar (1895, 1907). Aldaketa bakarra, toponimoaren lehenengo fonemaren galera, hau da, aferesia. Berdin gertatu zitzaion Otsondoa toponimoari, eta bi toponimoetan galera iraunkorra izan zen.
Azterketa etimologikoari dagokionez, agerikoa da Otxandibar dela analizatzeko aldaera. Euskal toponimo askotan bezala, bi elementuz osaturik dago, kasu honetan antroponimoa, Otxando, eta izen arrunta, ibar. Beraz, garai bateko Otxandoren ibarra zenak luzaroan iraun du, gure egunetaraino.
Antroponimoari dagokionez, Otxanda ere izan zitekeen, toponimoa lehenego aldiz bildu zenerako antroponimoaren azken bokala galdua zen eta zalantzarako lekua sortu. Horrek beharbada adierazten du toponimoa askoz lehenago sortua zela, edo sortu zenetik idatzi zenera arteko tartean herria erdaldundu zela eta aldaketak arinago gertatu zirela.

Otsondoa toponimoa

Otsondoa Artaxoako toponimoa da. Toponimo zaharra da, lehenengo lekukoak dira Osando (1157) eta Oxando (1158). Toponimo honetaz, Jimeno Jurio artaxoarraren hitzak “El euskera en la toponimia de Artajona” izeneko lanean:
"OSSANDO, Ossanda, Oxando, Uxando, en el siglo XII. Ochando (Otxando) (1235). Ossondoa (Siglo XVIII). Desde finales del XIX es Osondoa, Osondoba, Osondoba. Actualmente, con supresión de la vocal inicial, se ha generalizado Sondoba".
Berak idatzitakoari lekuko baten gehiketa, Osandoa (1573). Geroko lekukoek -a bukaera izango dute.
Bi eginkizun daude egiteko toponimo honekin, batetik, etimologia eman eta bestetik, toponimoak jasotako aldaketak azaltzea, ahal den neurrian.
Analisi etimologikoa erraza da, lehen esan bezala, lekukoak oso zaharrak dira dira. Litekeena da toponimoa sortu zenetik jaso zenera arte aldaketarik ez gertatzea. Osando (1157) eta Oxando (1158) lekuko zaharrenak dira eta Otsando antroponimoarekin homofonia ia erabatekoa da, diferentzia bakarra, afrikatuaren agerpen grafikoa, eta dakigunez ez zegoen grafema egokirik Otsando-ren afrikatua islatzeko. Alde horretatik ez da ezuste handirik, ezagunak dira antroponimoak toponimo bihurtutakoak, cf. blog honetako Liketi, Gendul eta Amuña, gutxi batzuk aipatzeko.
Etimologia azaldu ondoren, bilakaera aipatzekoa da, 900 urteko toponimo honek ibilbide luzea izan du eta hainbat aldaketa jaso, Jimeno Jurioren hitzetan nabarmena geratzen den bezala. Hasteko, Osandoa (1573), toponimoaren bukaeran -a gehitu zaiola, uste izatekoa da artikulua dela, eta bilakaera hori Nafarroako hainbat toponimotan agertzen zaigu. Bestetik, Ossondoa (1709), bokal asimilazioaren adibidea da: o-a-o > o-o-o. Artikuluaren gertatu bezala, asimilazioa ere iraunkorra izan da eta horrela geratu da. Gerokoa da Osondova (1894), epentesi bat tartekatu da hitzaren eta artikuluaren artean, beharbada antzekoa da, soldadu + -a > soldadua > soldaduba bezalakoan gertatutakoa. Azkenik, Sondoba nagusitu zen, aferesia, hau da, hitzaren lehenengo fonemaren galera. Aldaketa hauek guztiak euskararen barruan azaldu daitezke, baina Artaxoan euskara galdu zenez, ezin jakin euskararen eragina zenbatean izan zen aldaketen erantzule, Osandoa, -a gehiketaren kasuan bai, behintzat.

Eguneraketa (2018-10-18)
Alfonso Irigoien, Las hablas vascas de Tierra de Estella y su onomástica (1990) lanean Artaxoako toponimoa zaharraz arduratu zen, tartean Otsondoa toponimoa zela eta bere jatorria ere aipatu zuen:
"... una peza que est circa de las cortes de Oxando, ad Eneco de Anzteran, donde Oxando es un nombre de persona derivado de otsoa, ‘lat. lupus’, c. 1120, doc. 70, Artajona; una peza de Eneco Extaran iuxta cortem de Ossanda, 1104-1134, doc. 80, Artajona; Peciam de Ossando et illam de Arzambisco [sic], c. 1110, doc. 40, Artajona; illam terram de Arzambrisco [sic], 1111, doc. 42, Artajona; de pecia de Arzambrisco, ..., et de alia ques est in Oxando, 1157, doc. 107, Artajona; pezas in Oxa[n]do, c. 1137, doc. 85, Artajona; una que est in via de Oxando, iuxta peciam de Orti Ez[qu]erra, [sic, Ezerra], alia illa que est iuxta ortum qui fuit de Forz Mazoner, 1158, doc. 121, Artajona; super illam roturam de Oxando que est iuxta peciam de Domicu Zuria, c. 1158, doc. 123, Artajona; illam roturam de Oxando, c. 1173, doc. 130, Artajona..."