Naberan toponimoa

Bi dira Naberan duten toponimoak, biak baserriak, Bizkaiko Gautegiz-Arteagakoak: Naberan eta Naberansakona.
XVII. eta XVIII. mendeetan hiru izan ziren Naberan zuten toponimoak: Naberan, Naberan Aurrekoa eta Naberan Sakona, Nombres de familia y oicónimos en las fogueraciones de Bizkaia de los siglos XVII y XVIII liburuko lekukoek erakusten duten bezala:

Naberan [N, TO]
Naberan (la casa de) [Canala (uarrio de)], Gauteguiz de Arteaga, a.1799, FogVizcayaMs.
Naberan (la caseria de), Gautiguiz de Arteaga, a.1641, FogVizcayaMs.
Naueran (la casa de), Gauteguiz de Arteaga, a.1796, FogVizcayaMs.
Naberan_Aurrecoa (la casa de) [Gauteguiz (uarrio de)], Gauteguiz de Arteaga, a.1704,
FogVizcayaMs.
Naberan_Aurrecoa (la caseria de), Arteaga, a.1745, FogVizcayaMs.
Naberan_Sacona (la casa de) [Canala (uarrio de)], Gauteguiz de Arteaga, a.1799,
FogVizcayaMs.
Naberan_Sacona (la casa de) [Gauteguiz (uarrio de)], Gauteguiz de Arteaga, a.1704,
FogVizcayaMs.
Naberan_Sacona (la caseria de), Arteaga, a.1745, FogVizcayaMs.
Naueran_Sacona (la casa de), Gauteguiz de Arteaga, a.1796, FogVizcayaMs.

Badaude, gainera, Erdi Arokoak izan daitezkeen lekukoak, 1406. urteko Amojonamiento del Valle de Léniz deitutako agirian bi aldiz agertzen da Juan Ruiz de Naveavan izeneko gizona. Beharbada Naveavan hori benetan *Nabearan bazen, <r> zegoen lekuan <v> irakurri zelako. Testua, ez da ahaztu behar, 1406. urtekoa bada ere, 1622. urteko beste testu batean badago, eta 200 urteko idazketa ohiturek akatsa eragin lezaketen.
Beraz, proposatutako bilakaera *Nabearan > Naberan litzateke, eta hala izanez gero, *Nabearan bera azaldu beharra dago. Horretarako naba 'haran, ibar' eta haran hitzak egokiak izan litezke. Aipagarria da naba eta haran hitzen esanahiak nahiko antzekoak direla. Naba hitza, dena den, ez da batere ohikoa Bizkaian, eta jaurerriko toponimian behaketa arin bat eginez, ez dago naba hitza duen beste toponimorik.

Behorlegi toponimoa

Behorlegi, frantsesez Behorleguy, Nafarroa Behereko herria da. Euskaltzaindiko onomastika datuen arabera, Behorlegi toponimoaren lehenengo lekukoak XIII. mendekoak dira: beorlegui (1218, 1259), beorrleguy (1264). Hasperena duen lehenengo lekukoa ere urte horietakoa da: behorleguy (1292). Hasperena gora behera ez du aldaerarik erakutsi azken 800 urteetan, beraz, egonkortasun handiko toponimoa litzateke. P. Salaberriren Nafarroa Behereko herrien izenak. Lekukotasunak eta etimologia liburuan biltzen ditu eginiko etimologiak, gehienetan behor eta hegi/-tegi elementuak ikusten dituzte, nahiz eta tarteko /l/ albokoa arazoa izan, 27-29. or.:

Behorlegi / Béhorléguy
Etimologia azalpenak:
Hatanek (1895: 15) ‘behor-leku’ erranahia ematen dio. Vinsonek ere behor ‘jument’ dakusa Behorlegi izenean, Behobia-n bezala (1909: 354), nahiz normalean euskal toponimoetan animali izenik ez duen ikusi nahi izaten (ibid., 352); bukaera legi ezezaguna da, Irulegi-n eta Ustelegi-n (burdin meatzea da hau) dugun bera. Zernahi dela, horren oinarrian-edo leg ‘coupure, passage, fente’ datekeela ere badio (ibid., 351).
Mitxelenak erraten du (AV, 148, 194) oinarrian be(h)or dugula eta atzizkia -egi leku atzizkiaren aldaera datekeen -legi dela, Aranguren ibarreko Irurlegi herri hustuaren izenean edo Iruñeko Laturlegi-n dugun bera. Lafonek (1954: 250) Nafarroako Ealegui “petite agglomération au nord de Pampelune” aipatzen du eta dio Ea-n oinarritua dagoela eta atzizkia Beorlegi-n dugun bera dela. Hondarreko izen honetan behor ‘jument’ dago aipatu autorearen arabera, eta, irudi duenez -egileak ez du garbiro erraten-, -egi tokizko atzizkia. Ikertzaile honen iritzian tarteko -l- hori ez da argia.
Lemoinek (1977: 190-19 1) behor eta -legi, -tegi ‘abri’ dakuski izen honetan; behor-tegi ‘parc à cavales’ ere aipatzen du. Txarrena da gero behor hitza latineko equa-rekin lotu nahi duela, «en admetant un B initial et un r final euphoniques». Dauzat & Rostaingek (1983 [1963]: 67) lehen osagaia iluna dela diote eta menturaz euskarazko behor datekeela; bukaerako -gui euskal atzizki lekuzkoa da autore hauen ustean. Ez dute, halarik ere, tarteko -le- hori zer den zehazten.
Orpustanek (1990: 113-114, 1999: 60) ere behor dakusa Behorlegi-ren lehen elementutzat; bigarren osagaia herriaren kokalekuari erreferentzia egiten dion -(h)egi ‘bord, créte, sommet’ da ortzaiztarraren iritzian, Behorlegi Mendibe-ri kontrajartzen diona. Nolanahi ere, badirudi -(h)egi hori -egi-rekin (gero -tegi bilakatu zenarekin) berdintzen duela, haren ustez ‘berokia’, ‘babeslekua’ («abri») duen atzizkiarekin, alegia. Ildo honetatik, ez du baztertzen Behorlegi-ren jatorrizko adiera ‘behor berokia, behor babeslekua’ izan zitekeelakoa. Bigarren osagaiaren -l- loturazko fonema dela uste du, trantsiziokoa, toponimian arraroa dena, Alçailegui, Ansalegui, Liçarlain... bezalako ugalde izenetan azaltzen bada ere.
Beranduagoko beste lan batean (1999: 97) zalantza egon daitekeela dio, hegi ‘crête’ ‘sommet’ nahiz -(t)egi izan dezakegulako. Alderdi honetatik Nafarroa Garaiko Beortegi toponimoa Nafarroa Behereko Behorlegi-rekin aldera daitekeela uste du.

Blog honetan azaldutako etimologia gehienen ustekoak gara, ziurrenik elementuak behor eta hegi dira, baina ahaztu gabe -tegi atzizkia ere izan litekeela, aldaera zahar batez, cf. jauregi. Baina azalpen oso ezberdina dugu /l/ arazotsurako, jatorrizko toponimoa *Behorregi izango zelako eta gero Behorlegi bihurtu, dardarkari disimilazio batengatik. Fenomeno bera aipatu dugu blog honetako aztertutako beste toponimo batzuetan, hala nola Arlegi, Agurlaeta eta Gorliz toponimoetan.
Beraz, rr > rl disimilazioa gertatu zen toponimo honetan. Lexiko arruntean ere kasuren bat bada, gerla 'gerra' ezagunena da, zalantzarik gabe.

Etxaboleta toponimoa

Tolosako etxe izenak ematerakoan, Lope de Isastiren Compendio historial de Guipuzcoa izeneko liburuan, Etxaboleta aipatu zuen, 1625. urte inguruan:

... Ezama, Echaboleta, Arraiechea, Illarraméndi garaicoa, Illarramendi erdicoa, Illarramendi azpicoa, Guisuaga, Ferrarategui, Iraneta...

Nahiz eta egun, txabola hitza oso ezaguna eta zabaldua izan, etxabola hitza ere erabilia izan da, Orotariko Euskal Hiztegiaren arabera, XIX. mendeko bigarren erdiko testuetan agertzen delako. Ziurrenik etxe + txabola izenen elkarketatik sortua da aldaera hau.
Etxaboleta toponimoaren azalpena hauxe litzateke, etxabola + -eta, alde horretatik zailtasunik batere ez.
Isastiren lekuko honi esker etxabola izenaren lehenengo lekukoa bi mende eta erdi inguru aurreratzen da.

Arnabal toponimoa

Arnabal toponimoa hainbat leku izendatzeko erabilia da, Bizkaian eta Araban. Horrela, Arnabal da Barakaldoko tontor baten izena, eta baita ere Galdamesko mendi-hobia. Araban, aldiz, Arnabal da Aiarako erreka-zulo baten izena.
Nahiz eta, hasieran, ez dago argi toponimoaren analisia, egoera guztiz aldatzen da beste toponimo baten ezagutza izatean, Arnabar, hain zuzen.
Arnabar toponimoa Bizkaian eta Gipuzkoan ezaguna da. Sopela eta Getxoko herrietan badaude izen hori duten bi baserri. Muxikan, Arnabar izeneko basoa bada eta Gipuzkoako Oñati herrian baso baten izena bada.
Arnabar toponimotik hasi eta Arnabal toponimoan bukatzeko gauza bakar bat beharrezkoa da, dardarkarien disimilazio bat, r-r > r-l. Hori gertatu zen, adibidez Bizkaiko Algorta herri izenean, nahiz eta honetan disimilatu zena lehenengo dardakaria izan.
Esanahia, behin elementuak ezaguturik, erraza da, har- 'harri' + nabar, azken honek harriaren koloreari erreferentzia egingo lioke, ziurrenik.

Lamiturri toponimoa

Toponimia, askotan, linguistikaren laguntzailea izan daiteke, testuak ez daudenean. Hala gertatzen da euskararen azterketarekin ere. Testu luzeak XVI. mendean hasten dira eta lehenago oso testu gutxi daude eta gainera oso laburrak. Beraz, informazioa eskuratzeko onomastikaren laguntza ezinbestekoa da, tartean toponimiarena.
Azken urte hauetan ETBk dokumental serie bat plazaratu du, eta gehienetan tesi berritzaileenak aurkeztu ohi ditu, baina batzuetan berria izateak ez du bermatzen akatsik gabea denik.
Horrela, Una historia de vasconia II serieko 3. dokumentalean, Mitos y religión de los vascos izenburua duena badu lamiei eskainitako tarte bat, pertsonaia mitologiko honen sarreraren dataz diharduena, zehatzago bideoko 39:08 minutuan:

El relato de Lamia tuvo que llegar muy tarde a Euskal Herria, solo podría conocerse bien a través de los sacerdotes vascos del periodo renacentista que lo estudiaron en universidades como Salamanca, a partir del siglo XV o el siglo XVI. Estos religiosos las leyeron y a su vuelta a casa las contaron a sus familias y a sus vecinos quienes las convirtieron en cuentos de miedo para educar a los niños. Y podríamos situar la difusión de Lamia aún más tarde, porque algún erudito, algún clérigo, Webster lo hizo con seguridad, pudo haber leído el poema titulado Lamia, escrito por el poeta romántico John Keats y publicado en 1820.

Beraz, dokumentaleko arduradunen arabera, goizenik XV. edo XVI. mendean hasiko zen lamiaren ezagutza euskal lurretan, edo XIX. menderaino atzeratu.
Baina badago lekuko toponimiko bat, askoz goiztiarragoa dena, eta Mitxelenak aipatu zuen bere Onomástica y población en el antiguo reino de Navarra lanean:

Más aún, si nos fijamos en que el documento intermedio (36, 945) hace mención de illo fonte qui vocatur Lamiturri, también en Espinosa del Monte. Fonte corresponde con toda claridad a iturri, y las ‘fuentes de las lamias’, si no son una exclusiva vasca, han sido por lo menos corrientes allí donde han habitado gentes de esa lengua. Lamiategui se atestigua en Navarra, como ya he comentado en otros lugares, ya en el siglo XIII, por no hablar de testimonios modernos.

Beraz, egungo Euskal Herritik urrun, bazen Lamiturri toponimoa, Burgosko Espinosa del Monte herrian, X. mendearen erdialdean. Eta Nafarroan XIII. mendean Lamiategi ere bazen. Jakina, toponimo hauek askoz lehenagokoak izan litezke eta susmatzekoa da kanpotik ekarri bazuten, erromatarren etorrerarekin lotu beharko litzateke, beharbada. Horrek oso antzinatasun nabarmena emango lioke lamiari, beharbada bi mila urte inguru eta ez, 400 urte edo 200 urte.

Txarti antroponimoa

Behin agertu da Txarti hipokoristikoa Documentación Medieval del Archivo Municipal de Oiartzun. I. Libros de estimaciones fiscales de vecinos y bienes raíces (1499-1520) liburuaren 3. agirian, 1520. urtean:

Yten, estimaron la casa de Charti o de Marticho de Rexil dos pequennos: II pequennos.

Txarti izenean ez dago atzizkirik, Matxitxo edo Matxitxa izen hipokoristikoetan bezala, esanahi hipokoristikoa eransteko palatalizazio adierazgarria erabilia izan da, m- > tx-; beraz, Marti > Txarti. Gutxiagotan erabilia bada ere, aski ezaguna da, adibidez, blog honetako Txomingotegi toponimoko oinarria, *Txomingo edo *Txomingot(e), Domingo edo Domingot(e) izenetatik.
Dirudienez, Txarti ez da lehenago aztertua izan, baina bai *Txartie, P. Salaberriren Izen ttipiak euskaraz liburuan aipatua, 62. or.:

Txartie (Pasaiako Txartienenea etxe izenean dagoke, 1867an, Elortegi, 1992: 173).

Matxitxane toponimoa

Matxitxane Zaldibiko toponimoa da, batetik auzo bat izendatzeko eta, bestetik, trikuarri bat.
Lekuko zaharrik ez badago ere, toponimoa gardena da, jakinik badela Matxitxa izeneko antroponimo hipokoristikoa, *Matxi 'Martin' eta -txa atzizkiaz osatutakoa. Toponimoan badira -(r)en + -a, jabegoa adierazteko ohikoak direnak etxe izenetan, nahiz eta Zaldibiko toponimoan ez dago etxe izenik, baina bai auzo bat, beharbada etxe bakar batetik hasia, eta etxearen izena erabiliko zuten auzoa ere izendatzeko, baita trikuarria ere.
Beraz, Matxitxane toponimoarekin aberasten da Martin antroponimoaz sortutako izen kopurua, zehatzago, Matxitxa izenetik.

Martiku eta Martikuena toponimoak

Martiku bazen Urnietako Oztaran auzoko baserri bat, Gipuzkoako baserriak liburuaren arabera, baina liburua idatzi zenerako, egileak berak adierazten du, hondaturik zegoela.
Martikuena baserria bada Astigarragan, lekuko zaharrik ez dugu bildu.
Beraz, badira bi toponimo, biak etxe izenak, eta biak Gipuzkoakoak.
Azterketa etimologikorako zalantza handirik ez dute uzten, biak nahiko gardenak dira, bietan antroponimo bera izango genuke, *Martiku, baina Urnietako toponimoan gehigarririk gabe agertzen den bitartean, Astigarragako toponimoan, -(r)en + -a, jabegoa adierazteko etxe izenetan ohikoak diren elementuak ditugu.
Ez dago *Martiku antroponimoaren lekuko zuzenik, P. Salaberriren Izen ttipiak euskaraz liburuan izena aipatzen du, baina lekukorik ez du ematen.
Beharbada izena, jatorrian, Martiko ezaguna zen, Marti 'Martin' eta -ko atzizkiaz osaturiko hipokoristikoa, eta gero, agian toponimo bihurtu eta gero, Matxitxu toponimorako aipatutako fenomenoa ere gertatu zitzaion, euskal lurraldeko leku askotan gertatzen dena, horrela, i-o > i-u aldaketa jasan zuen. Horrela, Martiko ezagunetik hasi eta Martiku toponimorako bidea ezin errazago geratuko litzateke.

Estarribeltza toponimoa eta eztarri hitza

Toponimian ezagunak dira gorputz izenetan oinarrituta toponimoak izendatzera erabili diren hitzak, horietako bat eztarri litzateke, garganta, bere kide gaztelaniazkoa, ere ezaguna da, gorputz zatia eta elementu geografikoa bezala erabilia.
Toponimoa Estarribeltza zen, eta Segura ingurukoa izan zen. Amojonamiento (Segura y sus aldeas) izena duen agirian jasoa da, 1483. urtean, 5. or.:

En el qual dicho lugar, al pie de la dicha aya grande, pusieron un mojón en el lugar donde estaba el primer mojón poco más o menos; e dende adelante, atrabesando por el lado adelante al otro mojón que está en el lugar llamado Estarribelça, en un çerrillo que está cabe la venta de Estarribelça; e dende adelante subiendo arriba, pasado el dicho lugar de Estarribelça, en un otro çerrillo al pie de un aya...

Eztarri izena, Orotariko Euskal Hiztegiaren arabera, Landucciren hiztegian agertu zen lehenengo aldiz, hau da, 1562. urtean. Beraz, 79 urtez aurreratuko litzateke hiz honen agerpena. Toponimoan estarri aldaera ezaguna erabili zuten.

Matxitxu toponimoa

Matxitxu Donostiako bi etxeren izena bada. Badirudi toponimoa batere nabarmendu ez zela, aurkitutako lekuko zaharrena XX. mende bukaerakoa da, 1995. urteko Donostiako toponimia lanean bildua:

MATXITXU: Matxitxu (1989, D.U.T.B.). 64-21-1, m. E-5.

Toponimoaren azterketa eginez, antroponimo bat litzateke, elementu gehigarririk gabe. Baina ez da ezagutzen Matxitxu bezalako izenik, baina bada bat egokia izan daitekeena, Matxitxo, blog honetan aztertutakoa. Hipokoristiko honen elementuak lirateke *Matxi, Martin-en hipokoristikoa hau ere, eta -txo atzizkia. Ezaguna da badela -txu atzizkia, baina hau sartaldean ezaguna da, Bizkaia aldean, eta toponimoa Donostian zegoenez, nekez izan liteke *Matxitxu izenaren ondorengoa. Baina bada asimilazio bokaliko bat, euskal lurraldeko leku askotan gertatzen dena, horrela, i-o > i-u gertatuko zen, jatorriz izena Matxitxo izango zen eta asimilazioaren ondorioz, Matxitxu bihurtu eta izen bereko toponimoan geratuko zen, fosildurik, aldaera hau.

Zoruaga toponimoa

Tolosako etxe izenak ematerakoan, Lope de Isastiren Compendio historial de Guipuzcoa izeneko liburuan, Zoruaga aipatu zuen, 1625. urte inguruan:

... Ezama, Echaboleta, Arraiechea, Illarraméndi garaicoa, Illarramendi erdicoa, Illarramendi azpicoa, Guisuaga, Ferrarategui, Iraneta, Arrillaga, Sarrola, Zoruaga, Amaroz, Eguzquiza...

Analisiak ez du zalantzarako leku handirik uzten, zoru izena, mailegu latina dena, eta -aga atzizkia. Aipagarria da lehenengo lekukoa Lazarragaren testuetan egongo litzatekeela, eta hauen data da, gutxi gora behera, XVI. mendearen bigarren erdia. Beraz, Tolosako toponimoa aurreneko lekukoetan izango zen.

Matxitxa antroponimoa

Behin agertu da, Gipuzkoako gizon baten izena Erdi Aroaren bukaeran. Matxitxa aurkitzen da Documentación Medieval del Archivo Municipal de Oiartzun. II. Pleito de los ferrones (1328-1514) izenburuko liburuan, 38. agirian, 1514. urtean:

E que la dicha su suegra le dixo a este testigo que vn sennor de la casa de Olayz, que se llamava Machicha Barri, padre d’esta María de Olayz, mudó la casa de Olayz de donde estava más açerca del dicho heredamiento, e porque hera tierra fértil...

Lekuko bakar horren analisia aski erraza da jakinik badela Matxitxo antroponimo hipokoristikoa eta baita *Matxitxen, Matxitxenborda toponimoren oinarria. Beraz, izenaren oinarria *Matxi 'Martin' litzateke eta atzizkia, -txa.
Oso izen hipokoristiko antzekoa baina oinarria *Matxi izan beharrrean, Martin izango zen Martixa, Martitxa izenetan, P. Salaberriren Izen ttipiak euskaraz liburuan aipatuak, 210. or.:

Martixa, Martitxa, Martixe(a) (Marti): Martichia de La Carre (Iratxe, 1387, Goih., 1966: 144. Ikus, gainera, 1986: 302), Martixa de Araya (NB, 1396, Goih., 1966: 361), Marticha (Ond., 1495, Enríquez, 1991, 18), Martixa de Joangorena (Ihaben, 1552, At.p., 1., 82), Martixe de beramendi (Arruitz, 1594, Le.p., 1).

Matxitxa, beraz, *Matxi hipokoristikoaren bere ale bat litzateke, azken hau Martin izenaren hipokoristikotzat har daitekeena, edo zehatzagoa izanez, Marti aldaerarena.

Atorra hitza

Atorra Orotariko Euskal Hiztegiaren arabera, agertzen da lehenengo aldiz B. Etxepareren liburuan, 1545. urtean. Baina badago beste lekuko bat, lehenagokoa, baina hau toponimikoa da. Ez da atorra toponimian azaltzeko izena, baina batzuetan ohiz kanpoko gauzak gertatzen dira, baita onomastikan ere. Toponimoa Atorrasagasti, eta bitan agertzen da Avecindamiento (Andoain a Tolosa). 1475 izeneko agirian, 1475. urtekoa: Joan Peres de Atorrasagasti eta Pedro de Atorrasagasti.
Atorrasagasti azaltzeko, ez bada ezer berezirik gertatu, atorra eta sagasti izenen elkarketa litzateke. Sagasti nahiko arrunta da toponimian, baina atorra, beharbada hau da izen horrekin sortutako toponimo bakarra.
Toponimo honen bitartez atorra-ren lehenengo lekukoa urte batzuk aurreratuko litzateke, 70 urte, hain zuzen.

Matxitxo antroponimoa

Behin agertu da, Gipuzkoako gizon baten izena Erdi Aroaren bukaeran. Matxitxo aurkitzen da Documentación Medieval del Archivo Municipal de Oiartzun. I. Libros de estimaciones fiscales de vecinos y bienes raíces (1499-1520) izenburuko liburuko 2. agirian, 1511. urtean:

E estimaron la casa de Machicho, hijo de Oxava, vn millar pequenno.

Nahiz eta agerpen bakarra izan, antroponimoaren egitura garbia da, *Matxi, Martin-en hipokoristikoa eta -txo atzizkia, blog honetan Matxitxenborda toponimoan *Matxitxen antroponimoa berreraiki genuen bezala, Matxitxo izenerako ez da berreraikitze lanik egin behar, lekuko zuzen bat heldu delako.

Zapata, zapatari eta zapataritegi hitzak

Hiru hitz dira guztien oinarria zapata litzateke eta toponimo eratorri baten bitarteko lekukoa interesgarria badago. Erdi Aroko Avecindamiento (Andoain a Tolosa). 1475 izeneko agiritik jasoa da, beraz, lekukoa gipuzkoarra da, 1475. urtekoa. Toponimoa Zapataritegi zen eta Andoaingo auzokoen izen batzuen artean aipatua izan zen:

... Martín de Donachele e Martín de Albichitibar e Joanguito de Leyçaur e Joan de Arrue e Joan Peres de Atorrasagasti e Johan de Areysmendi, rementero, e Catalina de Çaldunsoro e Mariqui de Çapataritegui e Micheo de Yturbide e Joan de Olha e Pedro de Balçuzqueta...

Lekuko xume honen bitartez badugu zapata eta zapatari hitzen lehenengo lekukotasuna, Orotariko Euskal Hiztegiaren arabera zapata eta zapatari hitzen lehenengo lekukoak Landucciren hiztegian badaude, 1562. urtean. Zapataritegi ez dator Orotariko Euskal Hiztegian. Beraz, Andoaingo auzoko honen lekukoak 87 urte aurreratuko lituzke zapata eta zapatari hitzen lehenego lekukoak.

Marrageru, Marrageruena eta Marragerukoa toponimoak

Sarrera honetan hiru izango dira aztertutako toponimoak, hirurek oinarri bera dute, marrageru hitza. Bi toponimo oraindik daude bizirik, Abadiñoko Marrageru eta Galdakaoko Marrageruena, biak baserriak. Bat geratzen da, Gerrikaizko Marragerukoa, Nombres de familia y oicónimos en las fogueraciones de Bizkaia de los siglos XVII y XVIII liburutik hartutako lekuko bakarra:

Marraguerucoa [N, TO]
Marraguerucoa (la casa de), Guerricaiz, a.1796, FogVizcayaMs.

Oinarria marrageru, marregero izango zen, Orotariko Euskal Hiztegian lekua duena:

marregero, marragero (Vc, G-to, AN? ap. A; Añ), marrageru, marradero (V-gip ap. Iz ArOñ). 1. Marraguero. "Pelaire, artesano que hace la marga" A. "El que hacía mantas para el ganado con lana" Iz ArOñ 173n. Marrageruben izara latzen artian atserengo dot goisartian. Mg PAb 66. 2. "Marraderua, persona que se dedicaba a tintorería y limpieza de ropa" Iz ArOñ 173n.

Hitza, batez ere, sartaldean erabili izan da, eta lekuko toponimikoek berresten dute hiztegiaren bitartez jasotako irudia. Marregero gaztelaniatik mailegatua da, marraguero hitzetik, hain zuzen.

Erdoka hitza eta Erdokaeta toponimoa

Erdoka hitzak oso lekukotza urria utzi du, horrela agertzen da hitz honi buruzko informazio osoa Orotariko Euskal Hiztegian:

1. (G ap. A ; Aq 822).
"Cieno" Aq 822.
2. "(V, G), mancha de sudor en la piel, costra de la cara, platos, etc." A.
Otu iatan [...] barruko gatxak azalera atara ta gorputzeko loi, erdoka ta apakiñak bota ta garbituteko. Ezale 1898, 315s.

Iturri zaharrena Arakistain litzateke, Suplementos al Diccionario Trilingüe del P. Larramendi izeneko idazkia egin zuena, 1746. urtean. Beste iturria Azkueren hiztegikoa litzateke, 1905-1906. urteetakoa.
Hemen aurkeztuko diren lekukoak askoz zaharragoak dira, mende batzuk lehenagokoak. Agiriaren izenburua Amojonamiento (Segura y sus aldeas) eta 1483. urtekoa litzateke, Gipuzkoako Segurako inguruetakoa. Erdoka bost aldiz agertzen da erdal testuan, hitz mailegatua balitz bezala. Beste behin Erdokaeta toponimo eratorria agertzen da.
Lehenengo aipuak 4. orrialdekoak dira:

e dende adelante al otro mojón de Arrupe que está ençima de Errecarte; e dende adelante al otro mojón que está ençima de la errdoca de Arrupe; e dende adelante al otro mojón que está ençima de otra errdoca de Arrupe; e dende al otro mojón que está ençima de otra errdoca de Arrupe; e dende al otro mojón que está en Arrupe, e la orilla do solían iaser los bueyes;
[...]
e dende por el lado adelante al otro mojón que está en la errdoca de Corrtachipy

Eta azkenik, erdoka hitzaren beste aipu bat, baita ere Erdokaeta toponimoaren aipu bakarra, 7. orrialdean:

e dende adelante al otro mojón que está en la ladera de Errdocaeta; e dende adelante al otro mojón que está en la dicha Errdoca; e dende por la ladera adelante al otro mojón que está en el çerro do solía estar Pagochipia;

Erdokaeta izenaren azalpena erraza da, erdoka + -eta. Dirudienez erdoka izenarekin sortutako toponimo bakarra litzateke.
Segurako agiri honen bitartez erdoka izenaren lehenengo aipuak 250 urte baino gehiago aurreratu lirateke. Gainera, agiri horretako hitz honen erabilera ugariak azalerazten du erdoka oso hitz bizia zegoela garai hartan eta inguru hartan. Bitxia da erdal hitz kiderik ez aukitzea eta, besterik gabe, erdoka izena erabiltzea.

Eguneraketa (2024-06-07):
Erdoketa toponimoa egun bada, Eskoriatzan eta Oñatin basoa da eta Erdoketa izeneko erreka Oñatin eta Aretxabaletan eta Arrasaten dago. Sarreran aztertutako Erdokaeta toponimoa ez dago urrun baina 10 kilomotro baino gehiagoko tartea dago bi toponimoen artean, beraz, bi toponimo ezberdinak dira. Erdoka hitza, lekuko toponimikoak kontuan izanik, Gipuzkoako hegoaldeko tarte gehienean ezaguna zen, gutxienez.

Lixandre toponimoa

Toponimo hau Bidaxune herrikoa bazen eta bildua XIX. mende hasieran, hala agertzen da J.-B. Orpustanen Les noms des maisons de Bidache au début du XIXe siècle, 9. or.:

Lixandre : on peut supposer une aphérèse banale (Lissague etc.) pour eliza « église » au premier élément ou une forme de leizar « frêne », mais le second est incertain et andere/andre « dame » improbable en ce cas, sauf s’il y a composition avec le prénom « Elise » (« dame Elise ») dit couramment en basque « Elixa ».

Blog honetan egingo dugun hurbilketa linguistikoa bestelakoa izango da, ez dago euskal hitzik toponimo honetan, elementu antroponimiko bat bazik, Alexander, zehatzago, Lesandri toponimoan bezala. Azken izen honetan Lope Garcia de Salazar-en liburuko Alixandre errege izena behin eta berriz bazela adierazitakoa Lixandre toponimorako ere egokia da. Areago, Alixandre izenetik beharrezkoa litzatekeen aldaketa bakarra, aferesi bat, hau da, lehenengo bokalaren galera.
Bi toponimoetan aldaketa bera gertatuko zen, eta hori beharbada adierazgarria da, agian *Lixandre bezalako aldaera erabilia izan zen euskal lurraldean. Edonola ere, Alexander izenaren beste lekuko bat litzateke Lixandre toponimoa.

Sakon hitza

Sakon hitza nahiko goiz agertzen da euskal testuetan, Orotariko Euskal Hiztegiaren arabera, lehenengo lekukoa Lazarraga litzateke, beraz, XVI. mendeko bigarren erdikoa litzateke. Erdal testuetan badaude hitz honen aipu lehenagokoak, horrela, Amojonamiento (Segura y sus aldeas), 1483. urteko testuan badago toponimo bat, sakon daukana, Urkidisakon (4. or.: Urquidysacon) eta sakon hitza agertzen da, euskal mailegu bezala lau aldiz.
Lehenengo hiru aipuak, 6. or.:

... al otro mojón que está cabe el camino por donde se deçienden en Enlarregui cabe el dicho sacón de Çabaleta; e dende adelante atrabesando el dicho camino faz a la parte de Legorrburu, que se mida el dicho sel de Çabaleta o Cortamunno con la medida derecha acostunbrada de los seles, e asy medido el dicho sel, quanto deve de aver quede para el duenno del dicho sel, e todo lo otro que es fasta los términos de las dichas vesindades de Gabiria e Mutylloa quede e sea por términos e exidos comunes para el dicho conçejo e las unibersydades de Çegama e Legaspia e Ydiaçabal e Çerayn. E asy mismo, los de la parte de Tenuola quede e sea, conbiene a saber: de los dichos mojones que están cabe el dicho sacón, la parte de arriba faz a la syerra de Otannu con el castanal del dicho sacón, commo lo fué e es del dicho conçejo e de los dichos parçoneros, syn parte de otra persona.

Azken aipua, 6.-7. or.:

E asy mismo, el dicho alcalde e ofiçiales e los otros buenos omes de las vesindades e parçoneros mandaron que el monte e lenna que estaban en el dicho lugar de Tenuola y el castannall del dicho sacón de Çabaleta, de los mojones arriba, asy mismo se bendiese con el dicho monte de Tenuola corrtando para carbón para las costas que el dicho alcalde e ofiçiales fasían en el dicho apeamiento.

Erdal testuetan batzuetan gertatzen den bezala, euskal hitzaren ordezkoa ez zuten erabili eta euskarazkoa jarri zuten, sakon hitzaren lehenengo lekukoak mende bat aurreratuz.

Matxitxenborda toponimoa

Toponimo hau Irungoa da, Meaka auzokoa. Lekuko zaharrenak XVIII. mende bukaerakoak dira, eta Matxitxenborda izenaz gain badira beste bi aldaera:

Machichemborda, 1780
Machichamborda, 1790-1812, 1837, 1845, 1877, 1883, 1901, 1956
Machichanborda, 1797, 1818, 1845-62, 1899, 1940 Matxintxar Borda, 1974, 1986

Zaharrena Matxitxenborda bada ere, Matxitxanborda-ren lekukoak askoz gehiago dira eta nahiko zaharrak. Matxintxar Borda, aldiz, nahiko berria da eta ez du ikerketa etimologikoan aurreratzeko ekarpenik egingo.
Bi aldaeraren artean aukera egin beharra dago, nahiz eta ezberdintasuna oso txikia da, a/e bokalen aldea, besterik ez.
Toponimoak bi elementu lituzke, *Matxitxan edo *Matxitxen, biak ezezagunak, eta borda izen arrunta. Antroponimo horretan oinarria *Matxi 'Martin' izango zen eta atzekoa atzizki hipokoristikoa litzateke. Atzizkia zein zen erabakitzeko P. Salaberriren Izen ttipiak euskaraz liburuan begiratu eta, -txan atzizkirik ez badago ere, badira hiru izen -txen dutenak, 212. or.: Joantxen, Juantxen eta Katalintxen. Salaberriren arabera atzizki hori konplexua litzateke eta beste bi atzizkiz osaturik izango zen, -txe, xe / -x, -tx + -en.
Beharbada ez da beharrezkoa -txen atzizkian bi atzizki izatea, -en ustezko atzizkiaren lekuko oso gutxi daude eta azalpenik ez du. Beharbada, aipatu beharko litzateke -txe atzizkiak baduela -txen aldaera, izan ere badira hementxen eta oraintxen, hementxe eta oraintxe ezagunen aldaerak. Beharbada aldaera hori onomastikara ere igaro zen eta *Matxitxen hipokoristikoa sortu zen eta hortik Matxitxenborda toponimoa osatu zen.

Emandasoro toponimoa

Ezkioko toponimo honen lekuko bakarra bada Lope de Isastiren Compendio historial de Guipuzcoa izeneko liburuan, beraz, lekukoa 1625. urte ingurukoa litzateke. Horrela agertzen da Ezkio herriko etxe izenen zerrendan:

... Izaguirre, Mendizabal, Igarzabal, Osinalde, Berroeta, Aeta, Hemandasoro, Zubiaurre.

Toponimoaren hasieran <h> badago ere, jakinik XVII. mendean, eta are askoz lehenago ere Gipuzkoako euskaran hasperena galdua zegoela, toponimoa idazterakoan ez da kontuan hartu. Lekuko bakarra denez, azterkekorik besterik ez dago eta blog honetan analizatutako toponimo gehienak bezala, bi elementuz osaturik litzateke, emanda- ezezaguna eta soro, hau oso hitz arrunta.
Zalantza bakarra, orduan, lehenengo elementuari dagokio. Hitz antzekorik bilatu eta egokiena gaztelaniazko demanda litzateke, euskarara mailegatu demanda bezala, hau da, aldaketarik gabe. Hitzak izan du erabilera, nahiz eta handia ez izan. Orotariko Euskal Hiztegiaren arabera, bi esanahia izan ditu:

1. (Lcc, Urt).
Demanda.
2. (V-gip, G-azp). Ref.: Etxba Eib; Elexp Berg.
Disputa, discusión, jaleo.

Beharbada garai batean toponimoa *Demandasoro izan zen eta gero hasierako d- galdu zen, agian horzkari disimilazioagatik edo hasierako d- hitzen urritasunak, areago toponimian, erraztuko zuen bere galera. Demanda izena toponimian ez da ohikoa, bain badira ale batzuk, adibidez, Burgosko Demanda mendilerroa.

Ochando toponimoa

Toponimo hau nahiko urrun dago, izan ere, Ochando Segoviako herri izena da, Espainiako Gaztelan.
Lekuko zaharrik ez dago baina, hala ere, aldaketa larririk gertatu ez bada, euskal antroponimiaren ezagutza apur bat izanez, toponimoa erabat gardena da. Otxando antroponimoa litzateke, beste ezer erantsi gabe. Blog honetan behin baino gehiagotan aipatuak izan dira izen honekin sortutako toponimoak: Otsandola, Otsondoa, Otxandibar, Uxando, gutxienez. Otxando antroponimo hipokoristikoa litzateke, Otxo(a) antroponimoa eta -ndo atzizkia gehitua.
Otxando antroponimoak ez zuen oso lekukotza handirik utzi, lekuko antroponimikoak gutxi dira, hamar bat inguru, baina lekukotza toponimikoa kontuan hartuz, bere garaian inportantea izan zen.
Segoviako toponimoaz, nahiz eta euskal jatorrikoa izan, ezaguna da euskal antroponimia bere hizkuntzatik kanpora hedatu zela eta, beraz, Otxando ez zen izango ezezaguna inguruko lurraldeetan, batez ere Errioxan. Hori guztia jakinik, Ochando toponimoaren sortzailea, ez zen nahi ta nahi ez euskalduna izan beharko.

Lapidatua toponimoa

Idiazabalgo baserri biren izena omen zen, eta ezagutzen diren lekuko bakarrak Lope de Isastiren Compendio historial de Guipuzcoa izeneko liburutik jasoak dira, beraz, lekukoak 1625. urte ingurukoak dira. Lehenago jarri bezala, Idiazabal herriko etxe izenak aipatzean, badira:

... Iparraguirre, Obeguirecuna, Santa Tacan, Soraluce, Loidi azpicoa, Cabaran, Cabaran, Lapidatua, Lapidatua, Lopaztegui, Insausti, Aguirre chipi, Areisti, Celaya, Eguillor, Berrarain...

Ez dira gure egunetaraino heldu, baina nahiz eta lekuko bakarra izan, bi aldiz aipatua izateak nolabaiteko segurantza ematen dio, ahaztu gabe oso izen gardena dela. Toponimoan lapidatu aditza litzateke, -a artikulua ahaztu gabe. Ez da oso hitz ohikoa euskal testuetan, eta toponimoan, ziurrenik, ale bakarra litzateke. Orotariko Euskal Hiztegiaren arabera, lehenengo lekukoa Leizarraga litzateke, toponimoa baino mende erdi aurrekoa. Leizarraga eta Voltoire dira Lapidatua toponimoaren lekukotza zaharragoak direnak, beraz, Idiazabalgo toponimo hau lapidatu hitzaren lehenego lekukoen artean sar liteke, arazorik gabe.

Lesandri toponimoa

Dimako Lesandri toponimoa bada baserri bat eta baita tontor bat ere. Lekuko zaharrik bildu gabe, nahi izatekoa da toponimoaren bizitza luzean aldaketa handirik ez jasotzea. Beraz, arriskuak badaude ere, Lesandri aztertuko dugu. Hasteko, elementu ezagunik ez dago, ez behintzat euskaraz. Hori dela eta kanpotiko izena izan liteke, hizkuntza ezezagun batean sortu eta, beharbada, beste hizkuntza batzuetako eremuak zeharkatu ondoren, euskal eremuan aztarrena utzi zuena. Mailegatzen diren elementuen artean, onomastikoak oso errazki igarotzen dira hizkuntza batetik bestera, eta horiek izaten dira antroponimiarenak. Lesandri izenaren bakartasuna euskal lurretan ulertzeko gako bat izan liteke antroponimo bat izatea, garai batean ezaguna eta erabilia eta gero ahaztua eta, zortea ianez gero, toponimo batean geratuko zen aspaldiko garaien mezu bezala.
Antroponimoa bazen, antzekotasuna kontuan hartuta, Alexandro izena egokiena izan liteke. Erdi Aroan Alexander bezala jasorik dago hainbat bilduma zaharretan, Iratxeko monasterioko eta Iruñeko katedraleko agiri zaharretan. Izen honen jatorriaz, J. Viejoren La onomástica asturiana bajomedieval tesian badu sarrera bat antroponimo honetaz, 279-280. or.:

Alexander (m.)
[...] Origen: De una forma latina ALEXANDER (Forcellini 5, 85-86), con variante ALEXANDRUS, que procede a su vez del fondo antroponímico griego (Dauzat 1951: 6; Dauzat 1977: 110; De Felice 1992: 53-54; Tagliavini 1, 92-93).
Aunque este nombre aparece vinculado a la tradición cristiana a través de una cincuentena de santos desde época romana reconocidos por la Iglesia (BiblSanctorum 1, 766-813), parece ser que el principal factor de su difusión en la Baja Edad Media europea, según opinión expresada por la generalidad de los autores citados, habría sido la amplísima tradición literaria e histórico-legendaria en tomo a la figura del rey de Macedonia Alejandro Magno (siglo IV a. C.), popularizada a través de múltiples composiciones en lengua románica a lo largo de los siglos XII-XIII y posteriores...

Badago Lope Garcia de Salazar-en Istoria de las bienandanças e fortunas liburuan Alixandre  aldaera, behin eta behin agertzen dena, adibidez, lehenengo kapituluan:

E fue poblada esta çibudad de Babilonia, como dicho es, por el dicho rey Mino en el tienpo de Abrahán patriarca e después reinó en ella Nabucodonosor e después Baltasar, su fijo, e después lo mató e conquistó el rey Darío e después la conquistó el rey Alixandre quando señoreó el mundo.

Eta Alixandre izenaz gain, Erdi Aroko Alexandre ere ez da ezezaguna. Izen honek izandako aldaeretatik sortuko zen Lesandri toponimoa, mendeen higadura jasan duena. Beharbada *Alexandri, genitibokoa izan zen Lesandri toponimoaren sorburua, Petrus latina Petri bezala egokitua izan bazen, Alexandrus > *Alexandri? Aldaketa bakarra hasierakoa izango zen, aferesia gertatu eta lehenengo bokala galduko zen. Ziurrenik ondoko erromantzeetako aldaera batetik euskarara igaro zen Alexandro izenaren aldaeretako bat, eta toponimoa sortu ondoren Lesandri bezala heldu zen gaurko egunera arte, ia aldaketarik gabe.

Tenuola toponimoa

Toponimo honen lekuko guztiak agiri bakar batean daude, 1483. urteko Amojonamiento (Segura y sus aldeas) deitutako agirian, guztira sei aldiz agertzen da:

E asy mismo, los de la parte de Tenuola quede e sea, conbiene a saber...

E por quanto la besindad de Gabiria solían desir que tenía parte en un sel en Tenuola, maliçiosamente, por llevar posesión en el dicho lugar de Tenuola, fallaron çiertos mojones puestos por la parte de la dicha besindad furtyblemente, non aviendo parte en los dichos términos ni aviendo tal sel la dicha besindad, por ende, luego el dicho alcalde mandó que los derrocasen los dichos mojones asy maliçiosamente puestos por la parte de la dicha besindad de Gaviria a Juan de Çaldibia, jurado de la dicha villa de Segura. E luego el dicho Juan de Çaldibia los quebró e derrocó los dichos mojones que en el dicho lugar de Tenuola falló.

E asy mismo, el dicho alcalde e ofiçiales e los otros buenos omes de las vesindades e parçoneros mandaron que el monte e lenna que estaban en el dicho lugar de Tenuola y el castannall del dicho sacón de Çabaleta, de los mojones arriba, asy mismo se bendiese con el dicho monte de Tenuola corrtando para carbón para las costas que el dicho alcalde e ofiçiales fasían en el dicho apeamiento.

Toponimoa Segura-Gabiria inguruan izango zen eta agerpen guztiak kontuan harturik, ziurtasun nabarmena izan daiteke Tenuola dela, idazteko akatsik ez dela.
Azterketa etimologikoa egiteko, beraz, Tenuola izenetik hasi behar da. Banaketa bitan egin beharko litzateke, tenu- eta ola, bigarrena ola ezaguna da, baina lehenengoa iluna da. Hala ere, irtenbide bat bada, ezagutzen dugun toponimoa aldaketa baten ondorioa dela, eta hasieran bestelakoa izango zela. Hori Arrasateko Teluola izan zitekeen, blog honetan aztertua. Azken honek bi elementu zituen, Telu antroponimoa (gaztelaniaz Tello bada) eta ola izena. Tenuola berdin izango zen, hasierako Telu + ola > *Teluola sortuko zen eta gero, albokoen disimilazioagatik, Tenuola bihurtuko zen. Disimilazioak aipatuak izan dira blog honetan, sudurkariena, adibidez, Amulategi toponimoan, m-n > m-l aldaketa izan zen. Tenuola izenean, aldiz, l-l > n-l aldaketa gertatuko zen.

Gorliz toponimoa

Gorliz Bizkaiko herria da, itsasertzekoa. Informazio historikoa eta etimologikoa Gorlizko Toponimia izenburuko txostenetik hartuak dira.
Lekuko zaharrena Erdi Arokoa da, garai hartako bakarra: Gorliz (1299). Gerokoa da Goliz (1596), euskal testu batekoa, txostenean adierazten den bezala rl > l laburketa gertatu omen da. Geroagoko lekukoetan nagusitzen da Gorliz eta kontuan izanik lekuko zaharrena, horixe litzateke aztertzeko izena.
Azterketa etimologikoa dagokionez, txostenean argi geratzen da azken zatia -iz atzizkia dela, ziurrenik latin jatorrikoa, jabegoa adierazteko erabilia. Zalantza geratzen da hasierako elementuaz, antroponimoaz. J. Caro Barojaren arabera, Gorlicus litzateke nahiz eta lekukorik ez aurkitu. Gorlius ere izan zitekeen, baina Gorlicus izenak zuen arazo berbera dauka. Dena den, txosten egileen arabera, Corlius antroponimoa ezaguna zen Erromatar aroan, eta hori egokia izan zitekeen, aldaketa bakarra litzateke hasierako herskariaren ahostuntzea, k- > g-, arrunta latinetik jasotako hitzetan.
Patxi Galék badu beste hurbilpen etimologikoa, bere Gorlizko toponimia nagusia lanean, Corlius antroponimoa erabili beharrean, bere ustezko eratorria, *Corlinus izango zen toponimoaren oinarria:

Jatorrizko Corlius horren eratorria *Corlinus izango litzateke, ‘el Corlino’. Eratorri horiek ezagunak dira izen sortzaile gisa: Fausto > Faustino, Justo > Justino, Lucio > Luciano... eta berdin *Corlio > *Corlino, gure ustezko oinarria ekarriko lukeena. Azken eratorri horren deklinazioak *Gorlinis eman zezakeen eta hortik helduko zen gaur egungo Gorliz. *Gorliniz > Gorliz jausi hori ere zeharo normala da euskaraz ez ezik, beste zenbait hizkuntzatan ere, eta bokal arteko -n- ahula desagertzen dela ikus daiteke gure inguruko beste leku izen askotan ere: Fruniz > Fruiz, Lemoniz > Lemoiz, Sopelana > Sopela...

Etimologi saio honen oztopo bat litzateke ustezko *Gorliniz horren aztarrenik ez izatea. Normalean sudurkaridun aldaerak ezagunak zaizkigu toponimoen erdal aldaerek gorde dituztelako, horrela, horrelako bikoteak ditugu: Lemoa/Lemona, Galdakao/Galdácano, Fruiz/Frúniz eta beste asko. Baina Gorliz-en kasuan ez dago sudurkaridun aldaerarik. Egia da batzuetan erdaran ere galdu dela, baina dadirudi bikoiztasun hori duten toponimo gehienetan ez dela horrela gertatu.
Blog honetako etimologiak ez ditu kontuan hartuko Corlius edo bere eratorriak izan litezkeenak. Aldaketa bat gertatuko zen, toponimoa testu idatzietarako jauzia egin baino lehenago, disimilazio bat, eta zehatzago esanik, dardarkarien disimilazio bat, blog honetan aztertutako toponimo batzuei gertatutako aldakera bera, Agurlaeta eta Arlegi toponimoei bezala, hau da, rr > rl. Beraz, aurreko aldaera *Gorriz izango zen. Horrelako toponimoa ez da ezezaguna, Nafarroako Gorritz herria, Mikel Belaskok aztertua bere Diccionario etimológico de los nombres de los pueblos, villas y ciudades de Navarra. Apellidos navarros liburuan, gerora blog batean ere jarria, eta horrela idatzi zuen Gorriz izenari emandako sarreran:

Significado. Dudoso.
Comentario lingüístico. Podría tratarse de un topónimo formado por un nombre de persona y el sufijo -iz (ver Gorraiz) pero también podría tratarse, y la documentación parece confirmarlo, de un topónimo compuesto por la voz vasca gorri, `rojo' , 'pelado' y el sufijo abundancial -tz(a): "tierras rojas o peladas". Favorables a la primera propuesta son Julio Caro Baroja, que supone un nombre antiguo Gorricus y Alfonso Irigoyen que piensa en un patronímico de Gorri(a).
Traducciones curiosas y explicaciones populares. Traducciones de este tipo son; 'de lo rojo, áspero, rudo', 'zarzal'.
Documentación antigua. Gorriç (1248, NEN); Gorriça (1268, NEN); Gorriz (1109, 1112, 1280, 1366, NEN); Gorrizco, Tota (S. XIII, NEN).
(Mikel Belasko; 1999: pp. 223).

Hipotesi antroponimikoa kotuan hartuz gero, egokiagoa ematen du Gorri(a), euskal antroponimo zahar bat izan zitekeena, Zuri(a) eta Beltz(a) bezala. Garai batean latin jatorriko antroponimoak izaten ziren -iz atzizkia zutenak, baina gero, euskal jatorriko antroponimoek ere aukera izan zuten erabilera hori izateko, jabearen lekua adierazteko, eta haietako bat Gorliz litzateke, *Gorriz > Gorliz bilakaera jaso zuena.
Laburtuz, Gorri(a) PI + -i(t)z > *Gorriz > Gorliz, aldaketa bakarra, dardarkarien disimilazioa, eta gainera, badago toponimo nafarraren bermea.

Eguneraketa (2024-11-29):
Beste etimologia batzuk daude V. Yarzaren Notas sobre toponimia de origen romano en Bizkaia
lanean, 367. or.:

Aurkeztutako hiru antroponimoek oztopo larriak dituzte, onartezintzat hartzeko. Guztietan fonema bat edo bi galdu behar dira ezin gal daitezkeen lekuetan. Horregatik, hirurak ez dira aintzat hartzekoak.

Madurazar toponimoa

Egun, Madurazar Gernika-Lumoko baserria da. Aurreko mendeetan Madura izeneko etxea ere izan zen, baita Madurazar izenekoa ere. Aurreko mendeetako datuak Nombres de familia y oicónimos en las fogueraciones de Bizkaia de los siglos XVII y XVIII liburutik hartuak dira:

Madura [N, TO]
Madura (el molino de), Luno 18.1789, FogVizcayaMs., a.1796, FogVizcayaMs.
Madura (la casa de), Luno, a.1796, FogVizcayaMs.
Madura (la casa molino de), Luno, a.1745, FogVizcayaMs.
Madura (la caseria de), Luno, a.1745, FogVizcayaMs.
Madura (la cassa de), Luno, a.1704, FogVizcayaMs.
Madura (la otra cassa de), Luno, a.1704, FogVizcayaMs.
Madura_de_Suso (la casa de), Luno, a.1641, FogVizcayaMs.
Madura_de_Yusso (la casa de), Luno, a.1641, FogVizcayaMs.
Madura_Echebarria_Aurrecoa (la casa de), Luno, a.1798, FogVizcayaMs.
Madurazar (la casa de), Luno, a.1796, FogVizcayaMs.
Madurazar (la caseria de), Luno, a.1745, FogVizcayaMs.

Lekukoetan ez dago aldaerarik eta beraz, azterketak Madura hartu behar du abiaburu. Hitz hau padura ezagunagoaren aldaera da. Bitxia da madura Bizkaiko lurraldean aurkitzea, jaurerrian padura zein fadura aurkitzen direlako, eta madura hitza Arabako sortaldeko aldaera da. Bizkaiko toponimoetan Fradua ere bada, fadura izenaren aldaera, metatesia jasan duena. Fradua Bermeoko eta Kortezubiko toponimoak dira.
Madura toponimoaren esanahia argi geratuko litzateke baina bere kokapena bitxia da. Hala ere, ez dago arraziorik pentsatzeko Madura toponimoa ez dela padura hitzaren toponimo eratorrien artean sartzekoa.
Beharbada toponimo hori arkaismo bat da, eta aurreko mendeetan padura hitzaren aldaeren banaketa egun ezagutzen duguna baino ezberdina zen, madura ez zela bakarrik Arabako aldaeretako bat eta iparraldeagora ere heldu zela.

Landesa toponimoa

Mungiako etxea zen, eta dirudienez ez da gure egunetaraino heldu. Lekuko guztiak eskuratu dira Nombres de familia y oicónimos en las fogueraciones de Bizkaia de los siglos XVII y XVIII izenburuko liburutik:

Landesa [N, TO]
Landesa+ (la casa de), Fica, a.1796, FogVizcayaMs.
Landesa+ (la casa de) [Villela (cofradia de)], Munguia (anteiglesia de), a.1796,
FogVizcayaMs.
Landesa+ (la caseria de) [Villela (cofradia de)], Munguia (anteyglesia de), a.1745,
FogVizcayaMs.
Landesa+ (la cassa de) [Uillela (cofradia de)], Munguia, a.1704, FogVizcayaMs.
Landessa+ (la casa de) [Villela (confradia de)], Munguia, a.1641, FogVizcayaMs.
Landesa_Echeuarria+ (la casa de), Fica, a.1796, FogVizcayaMs.

Lekuko zaharrena XVII. mende erdikoa da eta beste guztiak XVIII. mendekoak. Lekuko guztietan ez da aldaerarik jasotzen, lehenengo lekukoaren <ss> ohitura grafiko baten isla baino ez litzateke. Orduan analizatzeko hitza Landesa litzateke eta horrek egitura bitxia badu ere, ematen du oinarrian landa izena dagoela, baina zer da azkeneko elementua? Euskaratik ez genuke ezer lortuko baina bai, erdara kontuan hartuta. Izan ere, *landes(a) hitza gentilizio bat litzateke, Frantziako Landak eskualdekoa, hain zuzen, gizonezkoentzat *landés litzateke, eta emakumezkoentzat, *landesa. Hitzak ez dira agertzen RAEko hiztegian, baina hauen osaera erabat erregularra litzateke eta ulertzeko inolako zailtasunik ez lukete sortuko. Beraz, hiztegietarako sarrerako bidea nekez lortuko bazuten ere, uste izatekoa da lurralde honetan ezagunak zirela hemengo erdaran.
Aztertutako toponimoan biak izan zitezkeen oinarria, *landés ala *landesa, baina lehenengo kasuan izanez gero, -a artikulua erantsiko zioten. Ziurrenik izen eman zion pertsona hango jatorria zuen, edo, arrazoi ezezagun batengatik, halako izengoitia ezarriko zioten.
Etxea, gutxienez, mende bat baino gehiago izan zen Mungian, eta ezagutza handiagoa izateko, iturri gehiago beharko lirateke, baina, lehenago aipatu bezala, XXI. mendera ez omen zen iritsi.
Toponimo hau ez da iparraldeko jendearen etorreraz hitz egiten digun bakarra, blog honetan Kaskonategi toponimoa aztertua izan zen, oinarrian gaskoina hitza zegoela, beharbada jatorri adierazlea, Landesa bezala.

Mitxeltenea toponimoa

Mitxeltenea izeneko baserria bada Gipuzkoako Irun hirian.
Lekuko zaharrenak XVIII. mende bukaerakoak dira eta hainbat aldaera jasoak dira, bai ahoz eta idatziz ere bai: Michelot (1782, 1784), Michelotenea (1790-1812), Micheltenea (1837, 1858, 1883), Michelterena (1843) eta Micheletenea (1845-50, 1793, 1823, 1842, 1855). Toponimo honetan, beste hainbestetan bezala, aldaera zaharrenak argigarriak dira, egungo Mitxeltenea izenean badago zailtasunen bat, baina hasierako Mitxelot eta Mitxelotenea erabat gardenak dira. Mitxelot antroponimo hipokoristikoa dago, eta gerora etxe izenetan hain ohikoak diren -ren + -a erantsi zioten Mitxelotenea sortuz. Gero, aldaketak gertatu ziren baina nagusituko zen aldaeran /o/ bokala galdurik dago, beharbada azentuaren eraginez. Mitxeletenea aldaeran ez zen galerarik izan, asimilazio bokalikoa bai, o > e, inguruko bokalekin berdinduz.
Mitxelot hipokoristikoa ezaguna da euskal lurraldeetan Erdi Arotik, eta P. Salaberrik bere Izen ttipiak euskaraz liburuan adierazten duen bezala, 178. orrialdean, oinarria Mitxel litzateke eta atzizkia -ot, aipagarria da Mi(t)xelot izena Frantzian ere ezaguna dela, beraz, ez da nahitaezkoa hemen sortua izatea, izen hipokoristiko osoa mailegatua izan zitekeelako.

Lasiar toponimoa

Bizkaiko toponimoa. Durangaldean badira toponimo honen lekuko batzuk, Durango, Garai eta Iurretan pinudia da; eta iturria Durango eta Iurretan. Azkenik, bada toponimo eratorri bat, Lasiarzulo, Berriz eta Garaiko erreka-zuloa.
Lekuko zahar guztiak iturri batetik hartuak dira, Nombres de familia y oicónimos en las fogueraciones de Bizkaia de los siglos XVII y XVIII liburukoak, hain zuzen. Toponimo honen lekuko zaharrenak XVII. mende erdikoak lirateke:

Lasiar [N, TO]
Laxear+ (la casa de) [Puebla de Aulestia (calle de la)], Murelaga, a.1796, FogVizcayaMs.
Laxiar+ (la cassa de) [Aulestia (puebla de)], Murelaga, a.1704, FogVizcayaMs.
Laxiar_Andicoa+ (la cassa de), Guizaburuaga, a.1704, FogVizcayaMs.
Laxear_de_Abajo+ (la casa de), Guizaburuaga, a.1796, FogVizcayaMs.
Laxear_de_Arriva+ (la casa de), Guizaburuaga, a.1796, FogVizcayaMs.
Laxiar_Emeticoa+ (la cassa de), Guizaburuaga, a.1704, FogVizcayaMs.

Lasiar [N, NO]
Lassiar (Maria de), Aulestia, a.1641, FogVizcayaMs.
Laxiar (Domingo de Cortauitarte), Guizaburuaga, a.1704, FogVizcayaMs.
Laxiar (Santiago de), Guizaburuaga, a.1704, FogVizcayaMs.
Laxiar uiuda ynquilina (Dominga de) [Cuarta Barriada], Lequeytio, a.1704, FogVizcayaMs.
Laziar (Juan de), Lequeitio, a.1796, FogVizcayaMs.

Lekuko zaharrenetan Lasiar nagusi bada ere, Lasear ere jasoa da behin baino gehiagotan eta goiko lekukoez gain, badira gehiago, ondoko guztiak 1745. urtekoak:

Lasear [N, TO]
Lasear_Vecoa+ (la caseria de), Guizaburuaga, a.1745, FogVizcayaMs.
Lasear_Goicoa+ (la caseria de), Guizaburuaga, a.1745, FogVizcayaMs.

Lasear [N, NO]
Lasear (Andres de) [Hea (casas de la puebla de)], Nachitua, a.1745, FogVizcayaMs.
Lasear (ynquilino) (Domingo de), Amoroto, a.1745, FogVizcayaMs.

Beraz, Lasiar aldaera nagusi da XVII. mende osoan (lekuko bakarra bada) eta XVIII. mende hasieran, gero, 1745. eta 1796. urteko lekukoetan Lasear baino ez da aurkitzen. Orduan, bilakaera gertatu zen, baina dirudienez ez zen nagusitu, egun Lasiar da erabiltzen dena. Aldaketaren arrazoia ez da ziurra, baina hiperzuzenketa izan liteke, hainbat hizkeratan ea > ia bilakaera gertatzen da: etxea > etxia, e. a. Eta hainbat hiztun saiatzen ziren zuzenketak egiten, baina Lasiar hitzean ez zen aurretik aipatutako fenomenoa gertatu eta zuzenketa okerra gertatu zen, Lasear, leheneago ez zena, sortuz. Hala antzematen da jasotako lekukoak kontuan hartuz.
Analisi etimologikoa egiteko, Auñamendi entziklopediakoen arabera:

Etimología
Problemática. Ver LATS, ARRI (3).

Hemen aurkeztuko den azalpenean ez litzateke inolako aldaketarik beharko, elementuak lats eta ihar izango zirelako. Afrikatua nahiko ziurra da, jakinik lekuko zaharretan agertzen diren <ss> eta <x>, nahiz eta egun frikaria izan. Bigarren elementua interesgarria da, ihar izenlaguna, Hegoaldeko euskal testuetan igar aldaera ohikoa delako. Beraz, aldaketa gertatuko zen eta i(h)ar > igar bilakaera gertatuko zen, beharbada hasperenaren hondarra.

 Eguneraketa (2022-01-29):
Sarreran zeuden lekukoek 300 urte baino gehiago ez zituzten, baina bada bat, askoz zaharragoa dena, La Colegiata de Santa María de Cenarruza 1353-1515 liburuko 15. agirian, 1400-1411. urte artean:

Juan Ruiz Sancho Saez e Juan Perez e Juan Martines canonigos dieron el sel de (en blanco) que es suso de Aguirre Guicaburuaga ateniendose a las heredades de Lasiar por tres anegas de trigo. En la hera dicenuebe otubre anno I.CCCC XX annos.

Horrek oso aurreratzen du toponimoaren lekukotza, orain 600 urtekoa delako. Lasiar aldaeraren zahartasuna agerian geratzen da eta horrek erakutsiko luke egindako analisia ziurragoa dela.

Lorategi toponimoa

Toponimo hau behin jasoa da, Bizkaiko Ajangiz herrikoa, XVIII. mende bukaeran. Nombres de familia y oicónimos en las fogueraciones de Bizkaia de los siglos XVII y XVIII liburuan jaso zen guregana heldu den lekukoa:

Lorateguieta [N, TO]
Lorateguieta (la casa de), Ajanguiz, a.1796, FogVizcayaMs., a.1799, FogVizcayaMs.

Lekuko bakarra bada ere, toponimoaren egitura erabat gardena da eta horrek esan nahi du analisia aski erraza dela edozein euskaldunentzat. Toponimoa bi elementuz osaturik izango zen, lorategi hitz elkartua eta -eta atzizkia. Orotariko Euskal Hiztegiaren lekukoak aztertu eta Lorategieta litzateke lorategi izenaren lehenengo lekukoa, hiztegiaren lehenengoak XIX. mendearen hasierakoak direlako. Beraz, urte gutxigatik bada ere, toponimo honek lorategi izenaren data urte batzuk atzera eramaten gaitu.

Muniosoro toponimoa

Muniosoro toponimoa Zumaiakoa da. Egun, bi dira izen hori duten bi baserri, biak izen eratorriak, Muniosoroberri eta Muniosorobekoa. Eta duela mende erdi inguru, XX. mendearen bigarren erdialdean bazeuden bi izen: Muniosoro eta Muniosoro bekoa, Iñaki Linazasororen Caseríos de Guipúzcoa liburuan aurkitutakoak. Beraz, garai batean Muniosoro izango zen eta gero Muniosorobekoa sortuko zen eta azkenik, Muniosoroberri.
Lekuko zaharrenak ez dira antzinatasun handikoak baina toponimoa nahiko zaharra da, jakinik toponimoaren egitura, Munio antroponimoa eta soro izena. Munio, beste antroponimo asko bezala, ez zen heldu Erdi Aroaren bukaeraraino, eta horrek esan nahiko luke toponimoa Munio galdu baino lehenago sortuko zela, eta orduan Muniosoro izenak bost mende baino gehiago izan behar ditu.

Makilatua toponimoa

Behin baino ez da jaso toponimo hau, Bizkaiko Zeanuriko herrian, XVIII. mende bukaeran. Nombres de familia y oicónimos en las fogueraciones de Bizkaia de los siglos XVII y XVIII liburuan jaso zen lekuko bakarra:

Maquilatua [N, TO]
Maquilatua (la casa de) [Ocerin_Mendi (cofradia de)], Ceanuri, a.1796, FogVizcayaMs.

Toponimoaren analisia, lekuko bakarra badago ere, erabat gardena da eta horri toponimoaren antzinatasunari gehitu, nahiko segurtasuna geratzen da analizatzerako orduan. Makilatu aditza, 'makilaz jo' eta -a artikulua, beharbada jabearen izengoitia. Hitzaren lehenengo lekukoak XVIII. mende erdialdekoak dira, beraz, toponimo hau lekuko goiztiarren artean kokatu beharra dago eta, ziurrenik, makilatu aditzaren lekuko toponimiko bakarra da.
Aipagarria da palatalizaziorik ez erakustea, normalean hitzaren lekukoetan makillatu bezala ageri delako. Beraz, grafiak islatzen du palatalizaziorik ez zegoela edo kakografia bat gertatu da eta toponimoa, benetan, *Makillatua zen.

Belaurzaki toponimoa

Lau lekuko zahar baino ez omen dira geratzen toponimo honetaz, lekuko guztiak Erdi Arokoak. Archivo Municipal de Elgoibar (1346-1520) liburuan aurkitu dira aipatutako lau lekukoak, guztiak agiri berekoak dira, 9. agirian, 1452. urtean:

- Ytten, enzima de Belaurzaqui un pedazo de tierra e montes que sollía tener e poseer el dicho Pero Sáez de la Plaza, que ha por linderos: por devaxo tierras e montes del dicho Pero Sáez, e por de suso e por la una costanera tierras e exidos comunes del dicho conzejo, e por la otra costanera tierras e montes de Olaso.
- ytten, más allende e cerca dende un pedazo de tierra e manzanal e ciertos castaños que sollía tener e poseer Juan Martínez de la Plaza, que ha por linderos: por devaxo el camino de Belaurzaqui, e por de suso e por la una costanera tierras conzejiles, e por la otra costanera el manzanal que en conzejal tenía Juan Martínez de la Plaza, dicho “Churio”, e tierras conzejales.
- Ytten, este dicho conzejal que sollía tener e poseer el dicho Juan Martínez de la Plaza, que ha por linderos: por devaxo el dicho camino de Belaurzaqui, e por de suso tierras conzejales, e por la una costanera el dicho manzanal que tenía el dicho Juan Martínez, e por la otra costanera el manzanal que plantó en conzejal Juan Pérez de Andonaegui, dicho “Plazero”.

Eta orrialde batzuk geroago, beste aipu bat, azkena:

Ytten, el camino servidumbre de dos brazas en anchor de los vezinos de la dicha villa, avaxo de la cassa de Pero Belz, desde el dicho camino real por raiz del arroyo por parte de Belaurzaqui, por entre tierras del dicho Pero Belz fasta los exidos comunes conzejiles.

Toponimoak bere lekuko guztietan, agiri berekoak, ez du aldaketarik erakutsi eta, beraz, aztertzeko Belaurzaki baino ez dago. Oinarrian belaur- 'belaun' eratorpen aldaera omen dago, belaurikatu aditzean dagoen berbera, baina azken zatia iluna da. Orotariko Euskal Hiztegian ez dago, baina badago Mitxelenaren lanetan oso aipamen interesgarria, Fonética histórica vasca liburuaren 277. or.:

A las mismas causas se debe la alternancia m / n (para m de ant. n detrás de u, véase 15.4 b): lab. bermatzaki 'tibia', a.-nav. vizc. berna(t)zaki id., cf. a.-nav. guip. vizc. berna 'pierna'...

Berna(t)zaki eta Belaurzaki hitzek egitura bera dute, berna 'hanka' eta belaur- 'belaun' izenak eta zaki izen ezezaguna bukaera alderan, 'hezur' esanahia izango lukeena. Orduan, zuzen egonez gero, *belaurzaki izena ba omen zen, belauneko hezurra esanahia zuena eta gero, toponimo bihurtuko zen.
Hemen jarritakoa zuzen badago, Belaurzaki toponimoa azaltzeaz gain, beste hitz galdu bat agerian geratu da, *belaurzaki 'belauneko hezurra'.

Toberagina toponimoa

Behin baino ez da agertzen toponimo hau, Durangon bazegoen eta lekukoa XVIII. mende bukaerakoa da. Lekuko bakarra Nombres de familia y oicónimos en las fogueraciones de Bizkaia de los siglos XVII y XVIII liburuan bada:

Toberaguina [N, TO]
Toveraguina (la casa nombrada de) [Ermodo (uarrio de)], Durango, a.1796, FogVizcayaMs.

Behin bakarrik agertu bada ere, toponimoaren esanahia nahiko argia da, nahiz eta Orotariko Euskal Hiztegian ez agertu. Baina bi sinonimo agertu dira, toberagile. "Toberero, el que fabrica toberas" eta toberari. "Toberero, el que fabrica toberas", bietako iturri bakarra Larramendiren hiztegia da. Beraz, bi hitz horiei beste bat gehitu beharra dago, toberagin. Bere egitura tobera izena eta -gin atzizkia, egiletasuna adierazteko, "toberak egiten dituena".
Toberagina toponimoaren bitartez toberagin hitza berreskuratu dugu eta toponimoa azaldu, burdinolen garrantzia berriro agerian geratzen dela.

Amulategi toponimoa

Amulategi izeneko baserria badago Bizkaiko Markina-Xemeingo herrian. Lekuko zaharrik eskura izan ezean, zalantzarako lekua geratzen da, aurkeztuko den analisia etimologikoarekin. Hala ere, toponimoa dagoen bezala, etimologia ona badu. Hasteko etxe izena denez, ez litzateke ezohikoa antroponimo bat tartean izatea, blog honetako etxe izen gehienetan bezala. Horretarako, lehenik toponimoaren elementuak banatu eta aztertu beharra dago. Bi dira aurkitzen diren elementuak, amula- eta -tegi. Azken hau oso ezaguna da eta toponimo ugaritan aurkitua izan da, ez dago, beraz, zailtasunik. Baina hasierako iluna da, amula-. Baina bada oso antzekoa den antroponimo bat, emakumezkoa: Amuna. Blog honetan badaude izen honetaz sortutako toponimoak, Amunaga, Amunartia, Amuña eta Torremuña toponimoak bezala.
Baina Amulategi ezberdina da, aldaketa bat jaso zuelako, sudurkarien disimilazio bat: m-n > m-l, beraz, lehen *Amunategi izango zen eta disimilazioaren ondorioz, Amulategi bihurtu. Aldaketa hori Muliate toponimoan gertatutako bera da.
Beraz, Amulategi toponimoa, alde batetik Amuna antroponimoaren beste lekuko toponimiko bat litzateke eta, bestetik, m-n > m-l disimilazioarena ere bai.

Malgarraz toponimoa

Ibarrangeluko toponimoa da, beraz, Bizkaikoa. Hiru lekuko ezagutzen zaizkio, guztiak XVIII. mendearen bukaerakoak. Lekukoak daude Nombres de familia y oicónimos en las fogueraciones de Bizkaia de los siglos XVII y XVIII izenburuko liburuan:

Malgarraz [N, TO]
Malgarrax (el molino de), Ybarranguelua, a.1796, FogVizcayaMs.
Malgarraz (la casa de), Ybarranguelua, a.1798, FogVizcayaMs.
Malgarraz (la casa de) [Guendica (uarrio de)], Ybarranguelua, a.1798, FogVizcayaMs.

Toponimoaren lekukoetatik ez dago nabariak diren aldaerarik, eta hau normala da oso urte gutxiko tartea dutelako. Beraz, Malgarraz aztertu beharra dago, lekuko zaharragorik ez bada agertzen. Izen honek bi elementu lituzke, mal- eta -garraz, azkena garratz izenlagun ezaguna da eta azaltzeko geratzen da hasierako zatia. Baina ez dago mal- bezalako hitz arruntik eta, pentsatzekoa litzateke aldaketaren bat jaso duela. Toponimoaren lekukoak zaharrak badira ere, sortu zenetik jaso zenerako hainbat mende joango ziren eta bitartean aldaketaren bat gertatuko zen, beharbada Madal- > Mal-, bokalarteko /d/ galdu eta bi bokal berdinak batu ziren. Madal- eratorpen aldaera litzateke, hain zuzen madari izenarena, bilakaera bera euskara > euskal- izenean bada, eta beste hitz batzuetan.
Hasieran aipatutako liburuan bada madal- aldaerarekin sortutako toponimo bat, Madalbe:

Madalbe [N, TO]
Madalbe (la casa de), Axpe de Busturia, a.1796, FogVizcayaMs. -/Busturia, a.1745,
FogVizcayaMs. -/Busturia (San_Andres_de_Axpe de), a.1641, FogVizcayaMs.
Madalbe (la cassa de), Busturia, a.1704, FogVizcayaMs.

Madalbe [N, NO]
Madalbe (J(ua)n de) [Echachua (la cassa de) (pr.n.res)], Busturia, a.1704, FogVizcayaMs.
Madalbe (J(ua)n de) [Madalbe (la cassa de)], Busturia, a.1704, FogVizcayaMs.
Madalbe (Juan de), Busturia (San_Andres_de_Axpe de), a.1641, FogVizcayaMs.
Madalbe (Manuel de) [Madalbe (la casa de)], Axpe de Busturia, a.1796, FogVizcayaMs.

Madalbe toponimoarena analisia madal- 'madari' + be 'behe'. Madari zuhaitza litzateke, ez fruitua.
Malgarraz toponimoa, beraz, madal- 'madari' + garratz, fruituen ezaugarri bat azaleratuz eta toponimo bihurtuz.

Labaita toponimoa

Berrizko toponimo hau bi aldiz lekukotzen da. Lekukoak XVIII. mendekoak dira eta Nombres de familia y oicónimos en las fogueraciones de Bizkaia de los siglos XVII y XVIII liburutik jaso dira:

Labaita [N, TO]
Labayta+ (la casa de) [Ocango (cofradia de)], Berriz, a.1704, FogVizcayaMs.
Labayta+ (la caseria de) [Murgueytio (cofradia de)], Berriz, a.1745, FogVizcayaMs.

Toponimoa bi zatiz osaturik izango litzateke, laba- eta -ita. Lehenengoa laba 'labe' litzateke, -e > -a bilakaera gertatua, bizkaierazko andra 'andre', lora 'lore' eta hainbat hitzetan agertzen den aldaketa bera. Atzizkia, berriz, -eta litzateke, ae > ai bilakaera gertatu zaiola, bokalen disimilazio bat. Beraz: laba + -eta > *Labaeta > Labaita. Atzizkiaren bilakaera ez da oso zabaldua, baina toponimian badira hainbat adibide, eta Labaita litzateke haietako bat.

Otxandaetxea toponimoa

Toponimo hau behin lekukotzen da, 1406. urtean, Leintz eta Aramaioko mugen arteko eremuan. Amojonamiento del Valle de Léniz izenburuko agirian badago aipatutako lekuko bakarra:

E del dicho lugar fueron delante al lugar que dijeron "Ochanda-echea", la que está sobre el lugar que llamaban "Barrungoarroa" pusieron allí una piedra por mojón con su testigo.

Lekuko bakarra bada ere, azterketa gardena bada, eta gainera toponimoaren sorrera data ez zen askoz lehenagokoa izango; hori dela eta, analisiaren ziurtasun osorik ez badago ere, proposatutako etimologia guztiz egokitzen denez, zuzentzat har liteke. Toponimoak bi zati lituzke, alde batetik Otxanda antroponimoa eta bestetik etxe izena, -a artikulua zenbatu gabe.
Otxanda izena behin baino gehiagotan agertu da blog honetan, Otxanda, Donostiako toponimoa; Otsandagorta, Zeanuriko toponimoa; Otxandarri, Villaverdeko toponimoa; Otxandaperra toponimo arabarra eta Peñaochanda toponimo nafarra.
Horiek guztiek erakusten dute Otxanda antroponimoaren bizitasuna, gaztelaniaz ere erabilia izan bazen, azken toponimoak argi uzten duen bezala.
Toponimoaren bigarren elementua etxe izan zen, ez da ohikoa antroponimoekin baina badira adibide gutxi batzuk, blog honetako Jakobetxe eta Otsoetxe toponimoak bezala. Azken honen oinarria Otsoa antroponimoa izango zen, Otxanda bere eratorrietako bat izango zena.

Manpelobaso toponimoa

Aguraingo toponimoa. Bi lekuko badira toponimo honetaz eta biak XX. mendekoak. Lehenengoa Gerardo Lopez de Gereñuren Toponimia alavesa : seguido de mortuorios o despoblados y pueblos alaveses liburukoa da:

MAMPELOBASO, monte de Salvatierra

Bestea, José Antonio González Salazar-en Cuadernos de toponimia 2 Toponimia de la montaña alavesa, Sierra de Encia, 9. or.:

14.— Alto Mampelobaso

Manpelobaso izenak ez du aldaerarik erakutsi eta, beraz, analisi etimologikoa hortik hasiko da. Toponimo honek bi zati lituzke Manpelo- eta baso. Bigarrena ezaguna da, baso oso ohikoa delako baina hasierako zatia iluna da, manpelo-. Honek ez du euskal hitzen itxurarik, ez da hitz ezaguna. Horrek antroponimiaren eremura eramango gintuzke. Ez dago antroponimorik horrelako formarekin, baina beharbada antroponimoa baino, izengoitia zen. Baina ez euskaraz sortutakoa, erdaraz baizik. Horrelako gertaerak ez dira oso arrotzak, batzuetan elebitasuna dela eta edo adierazkortasuna bilatuz, izengoitia erdaraz izan zitekeen, nahiz eta hiztunak euskaldunak izan. Izan ere, leku horretatik ez urrun, Nafarroako Iturmendi herrian toponimo antzeko bat bildu zen, Dospeloserreka, Toponimia de Iturmendi lanetik jasoa. Izen honetan izengoitia, Dospelos, erdarazkoa baina toponimoa, Dospeloserreka, euskarazkoa.
Manpelobaso toponimoaren izengoitian pelo 'ile' ere badago, baina hasierako elementua, zein? Beharbada mal + pelo > *Malpelo izengoitia sortu zen eta toponimoa, hasieran, *Malpelobaso izango zen. Gero, l-l > n-l disimilazioa gertatu zen eta Manpelobaso toponimo hala geratu zen, hasierako elementuaren esanahiaren ezagutza galduta.

Valdemollina toponimoa

Balmasedako auzo baten izena da, beraz, Bizkaiko sartaldekoa, Enkartazioetakoa. Egun Valdemollina izeneko aldaera nagusi bada ere, Erdi Aroan eta are geroago, Valdemoñina izenez ezaguna izan zen. Horrela, Valmaseda en el siglo XV y la aljama de los judíos liburuan behin eta berriz aipatua da agirietan. Liburu honetan jasotako lehenengo agirian, Inventario de los bienes raíces que hizo la villa de Valmaseda, en el año 1487 izenburua duen horretan, hauek dira jasotako lehenengo lekukoak, liburuan askoz gehiago agertzen direlako:

el parral de valdemonjna, sobre camjno, mjll e quatroçientos mrs.
el parralejo de valdemonjna so camjno, treszientos mrs.
[...]
el medio quarto del parral de valdemonjna sobre camjno, dozientos mrs.
[...]
por la meatad del parral de valdemonjña, seiscientos mrs
[...]
otro parral en valdemoñjna que fue del dicho Juan de mjtrra, quatroçientos maravedis
[...]
mas vn parral en valdemoñjna ciento e veynte mrs.
vnas mjmbreruelas en valdemoñjna, dies mrs.
[...]
mas vn parral en valdemoñjna que fue de su padre, ochoçientos mrs.
[...]
mas por vn parral en valdemoñjna que fue de pero saenz de ahedo, ciento y veinte mrs.
por vn parral de voldemonjna que fue de martjn saenz de arees, trezientos maravedis

Badira agiri horretan eta besteetan hainbat ezberdintasun grafiko: v/b, n/ñ, baina, funtsean ez lukete inolako diferentziarik islatuko ahoskeran, zalantzarik gabe Valdemoñina izango zen.
Hurrengo mendeetan sudurkari disimilazioa gertatu eta gauzatuko zen: ñ-n > ll-n, Valdemoñina > Valdemollina, eta azken hau izan da gure egunetaraino heldu dena.
Beraz, Valdemoñina toponimoa da aztertu beharrekoa. Erromantzez sortutakoa izan zen val 'valle' de Moñina, hau da, "Moñina-ren harana". Nabarmentzekoa litzateke Moñina antroponimoaren /o/ bokala, oso egonkorra izan dela, eta Muñina izen berarekin diferentzia duena, beharbada erdararen bilakaeragatik. Hala ere, Muño antroponimoaren hipokoristikoa Moñina litzateke, o/u bokalen arteko ezegonkortasunaren erakusgarria izanez.
Laburtzeko, Muñina/Moñina emakumezko antroponimoaren beste lekuko toponimiko bat gehiago litzateke egungo Valdemollina izena, erdaraz sortua eta aldatua.

Muñinegia toponimoa

Ataun inguruko toponimo zahar hau Erdi Aroko lekuko batzuen bitartez ezaguna da. Dirudienez, ez da gure egunetaraino heldu. Lekuko guztiak iturri bakar batetik hartuak dira, hala ere, toponimo honek zenbait aldaera baditu, eta sarrera honetarako hartutako izendapena gurea da, aldaera jatorrena omen zena hartu dugu, ortografia eguneratuz.
Lekukoak badaude Archivo Municipal de Ataun (1268-1519) liburuaren agiri zaharren artean. Lehenengo lekukoak agertzen dira 29. agirian, 1451. urtean:

Especialmente para que puedan librar e determinar, ygoalar e componer los pleytos e deuates que entre las dichas nuestras partes son: primeramente, sobr’el sel de Urrestouia y sobre los seles de Muyneguia e Ola de yuso e Vildasola e Arbiçeta
[...]
E por quanto el dicho concejo de Villafranca dize ser suyo el dicho sel de Urrestouia e estar en possesión [d’ellos]; e la dicha unibersidad de Amézqueta dize ser suyos los dichos seles de Fardelus con su cueba e deuisa, e el sel de Latossa e el sel de Ollarça e el sel de Alçolaraça, e que están en possesión d’ellos; e la dicha unibersidad de Caldiuia sobre los seles de Muyneguia e Ola de yuso e Villasora e Arbiçeta

Beste lekuko bat, hurrengo urtekoa, 32. agirian, 1452. urtean:

[de] Ydoybelcibar, e Loyola saroea, e Suneta hondarra, e Huchustoui behigorre adana, e Metindaras coba urrea, e Arbiçeta bihurdi saroea, e Hola de suso, e Uildosola en Muyneguia, e Otorgayña, e Otaydi, e Leycasobea, e Arpeloa, e Manrucicatis olaca, e Guiberriça

Azkenik, beste hiru lekuko, urte bereko beste agiri batean. Baina azken agiri hau, beste agiri baten kopia da, eta originalak toponimoaren lekukoen aldaera interesgarriak baditu. Ataungo kopiaren lekukoak, 34. agirian, 1452. urtean:

E el dicho sel e logar llamado Muynega (38) ser en término e exido común de Lazcano e Ataun e Caldiuia
[...]
adjudicamos a la dicha tierra de Caldivia e a los vezinos e moradores d’ella el dicho logar llamado Arbiceta con Muyneguia (41) e Ola
[...]
[e] toda vía fínqueles en saluo si algún derecho tiene[n] los vezinos de Lazcano e Ataun en el dicho sel e logar llamado Muynega (43).

Hiru lekuko horien oharrak:

38. El texto original de Villafranca dice “Munninateguia”.
41. El texto original de Villafranca dice “Munnineguia”.
43. El texto original de Villafranca dice “Munnineguia”.

Lekukoak batuta, horrelako zerrenda egin liteke: Muyneguia, Muyneguia, Muyneguia, Muynega (Munninateguia), Muyneguia (Munnineguia) eta Muynega (Munnineguia). Bi talde egin litezke, Muñegia eta Muñinegia, Muñinategia salbuespenaz ahaztu gabe. Muynega bezala jaso direnak, ziurrenik gaizki idatzitakoak lirateke. Aukera bat egin behar izanez gero, Muñinegia hartuko genuke, Muñegia aldaera laburtua ematen du. Muñinategia, aldiz, bestelakoa da. Barruko /t/ horzkariak bakan egiten du, eta beste lekukoak kontuan izanik, toponimoaren interpretazio bat litzateke, herri etimologia beharbada, Muñina antroponimoa eta -tegi, Muñinegia toponimoaren oso antzekoa, baina ez berdina.
Muñinegia bada aztertzeko aldaera, bi elementu lituzke, blog honetan aztertutako toponimo gehienak bezala. Hori bai, artikulua kontuan hartu gabe. Bi elementuak Muñin- eta hegi (edo -tegi?) izena litzateke. Lehenengoa antroponimoa izan liteke, baina badira bi aukera, Erdi Aroko lekukoetan jasoak dira Monino eta Munina (edo Muñina). Horrela, gizonezko aldaera dutenak hauexek lirateke, Donemiliagako kartulariotik hartuak:

Monino Ferrero 59. agiria
Monino Belastar [in Loriga [Elorriaga?]], 64. agiria, 952. urtea
Monino Roiz. In summo de valle de Royo = Monnio Roiz, 299. agiria, 1058. urtea

Azken lekukoan nabari da batzuetan antroponimoa eta bere hipokoristikoaren arteko lotura, gizon bera izendatzeko biak erabiliz, Monino eta Monnio.
Emakumezko Munnina-ren lekukoak ugariagoak dira:

Munnina Paterne, 56. agiria
Munnina, 60. agiria
Munnina, 128. agiria
Munnina, 335. agiria
Munnina Ceca, 340. agiria

Lekuko batzuetan /u/ bokala izan beharrean /o/ dago, Monnina aldaera:

Monnina, 33. agiria
Monnina, 202. agiria
Monnina Ceca, 369. agiria

Azken lekukoa, Monnina Ceca eta lehenagoko Munnina Ceca, ziurrenik emakume bera bada eta horrek erakusten du o/u bokalen arteko zalantza edo bazela.
Antroponimo honen analisia, Munia (edo Muñia) eta -ina atzizki hipokoristikoa. Eukaraz ere sor zitekeen, baina kanpoko lekukoen ugaritasunak pentsarazten digute antroponimo honen sorrera kanpoan izan zela, izan ere, elementuak kanpokoak lirateke, bai antroponimoa eta baita atzizkia ere. Euskararen barruan sortzea ez litzateke ezinezkoa, elementu antroponimikoen mailegatzea nahiko arrunta da, baina lekukoen kopurua eta zabaltasuna kontuan izanik, Muñina litzateke beste antroponimo bat maileguan hartua.
Gogoratu beharra dago badela Euskal Herrian lekuko bat nahiko zaharra dena, Arabako Munia edo Munnina, Asturiasen ezkonduz eta Alfonso II.aren ama izan zena. Bi kronikatan aipatzen dute bere izena, Crónica Rotense delakoan Muninam badago eta Crónica Sebastianense delakoaren arabera, Munniam bada. Beharbada ez dago okerrik, eta izen biak bazituen, lehenagoko Monino Roiz bezala, Monnio Roiz ere badena, Arabako Munia zena Mun(n)ina ere izan zitekeen.
Beste zenbait antroponimorekin gertatzen den bezala, izen beraren gizonezko eta emakumezko aldaeren artean desoreka bada, erabilera askoz nabarmena da batzuekin edo besteekin, baina hori beharbada baldintzatua dago guregana heldu den dokumentazioagatik. Den den, badira hainbat izen esanguratsu, Otxanda bezala, Otxanda toponimoari eskainitako sarreran aipatua da Otxando/Otxanda izenen arteko desoreka, gizonezkoaren izenak besteak baino bizitza laburragoa izan zuen, eta badirudi Otxanda bihurtu zen Otxoa-ren emakumezko aldaera, nahiz eta jatorriz Otxando-rena izan.
Beharbada Muñina antroponimoa bere gizonezko aldaera baino askoz gehiago erabilia izan zen, Erdi Aroko lekukoek horrela adierazten dute eta horrexegatik oinarrian Muñina izatea askoz ziurragoa da, toponimoak berak erakusten du Muñina + hegi + -a > Muñinegia bilakaera erraza, aldaketa bakarra ae > e bokal fusioa gertatu dela. Beharbada Muñinategia aldaerak jatorrizko toponimoaren berregite bat baino ez da, toponimo zaharraren eguneratze bat, elementuen gardentasuna berreskuratuz: Muñina + -tegi + -a?

Muniategi toponimoa

Bizkaiko Busturialdeko toponimoak; Gautegiz-Arteagan auzoa da, Nabarnizen baserria. Horiei beste Muniategi bat eranstekoa da, Markina-Xemeingo baserria ere delako. Toponimo hauen lekuko zaharrenak Erdi Arokoak dira. Bi liburutan aurkitu ditugu Muniategi-ren lekuko batzuk. Lehenengo bi lekukoak badira Colección Documental del Archivo Municipal de Durango. Pleitos. Tomo IV liburuko 19. agirian, 1456. urtean:

Ynnigo Yuannes de Muniategui
Pedro de Muniategui

Mende erdi geroagokoak dira beste bi lekuko zaharrak, Colección Documental del Archivo Municipal de Lequeitio. Tomo III. (1496-1513) liburuko 210. agirian, 1510. urtean:

Martin de Muniategui
Ynigo Yvannes de Muniategui

Mende batzuk geroago, XVII. eta XVIII. mendeetako lekuko ugari daude Nombres de familia y oicónimos en las fogueraciones de Bizkaia de los siglos XVII y XVIII liburuan:

Muniategui [N, TO]
Muniategui (la casa de), Nabarniz, a.1641, FogVizcayaMs., a.1704, FogVizcayaMs., a.1796, FogVizcayaMs.
Muniategui (la caseria de) [Menica (varrio de)], Nabarniz, a.1745, FogVizcayaMs.
Muniategui_Andicoa (la casa de) [Canala (uarrio de)], Gauteguiz de Arteaga, a.1799,
FogVizcayaMs.
Muniategui_Andicoa (la casa de) [Gauteguiz (uarrio de)], Gauteguiz de Arteaga, a.1704,
FogVizcayaMs.
Muniategui_Andicoechea (la casa de), Gauteguiz de Arteaga, a.1796, FogVizcayaMs.
Muniategui_Andicoechea (la caseria de), Arteaga, a.1745, FogVizcayaMs.
Muniategui_Beazcoa (la casa de) [Canala (uarrio de)], Gauteguiz de Arteaga, a.1799,
FogVizcayaMs.
Muniategui_Ueascoa (la casa de) [Gauteguiz (uarrio de)], Gauteguiz de Arteaga, a.1704,
FogVizcayaMs.
Muniategui_Ueazcoa (la casa de), Gauteguiz de Arteaga, a.1796, FogVizcayaMs.
Muniategui_Veazcoa (la caseria de), Arteaga, a.1745, FogVizcayaMs.
Muniategui_Echabarria (la caseria de), Arteaga, a.1745, FogVizcayaMs.
Muniategui_Gogeascoa (la casa de), Gauteguiz de Arteaga, a.1796, FogVizcayaMs.
Muniategui_Gojeazcoa (la casa de) [Canala (uarrio de)], Gauteguiz de Arteaga, a.1799,
FogVizcayaMs.
Muniategui_Gojeazcoa (la caseria de), Arteaga, a.1745, FogVizcayaMs.
Muniategui_Goxeascoa (la casa de) [Gauteguiz (uarrio de)], Gauteguiz de Arteaga, a.1704,
FogVizcayaMs.

Muniategi toponimoak, blogean aztertutako gehienak bezala, bi elementu lituzke, Munia antroponimoa eta -tegi. Zenbait lekutan, Auñamendi entziklopedian bezala, analisia ezberdina da, oinarria Munia izan beharrean Munio dela adierazten dute. Baina antroponimoz osatutako toponimoetan ez dira ohikoak hitz arruntetan gertatzen diren eratorpenezko aldaerak, otso > otsa-, arte > arta-. Antroponimoen eta bestelako elementuen arteko guneetan ez dira, normalean horrelako fenomenoak gertatzen. Beraz, antroponimian Munio eta Munia baziren, eratorrietan bereiziko zituzten.
Munia antroponimoaren lekukoak badira, baina emakume izena denez, gutxiagotan agertuko ohi zen, baina adibidez, Errioxako Albeldako kartularioan hainbat ale badira, hala nola, Munia de Bidaorry [C Videorry], 17. agirian 947. urte inguruan, ziurrenik Bidaurrekoa, eta, beraz, euskalduna.
Donemiliagako kartukariokoak dira hauek, hiru grafia ezberdinekin, eta /o/ grafia ahoskeraren isla baino ez zen izango.
Munnia grafia:

Munnia de Cupo, 389. agirian

Monnia grafia:

Monnia hoc roboravi, 1. agirian
Monnia Blagaz, 249. agirian
Monnia, 327. agirian, 1062. urtean

Azkenik, Monia grafia:

Monia, 355. agirian

Beraz, Munia bazen, ez dago arrazoirik Muniategi toponimoan Munio bazela uste izateko. Toponimoaren lekuko zaharrenetik hasi, ez da inolako aldaketarik jaso.
Bide batez, batzuetan lehen aipatutako aldaketak gertatzen dira, nahiz eta salbuespentzat hartu ahal, Otxandarri toponimoan ziurrenik aa > a bokal berdinen fusioa gertatu da, baina Otxandibar toponimoan argi dago fenomeno bera ez dela gertatu, antroponimoa Otxando zein Otxanda izan zitekeen, izenaren azken bokal erabat galdu zen eta errazena da susmatzea han Otxanda bazela, baina ziurtasunik gabe. Toponimo honetan, agian erdalduntzeak erraztuko zuen aldaketa, baina lehenago adierazi bezala, normalean antroponimoa guztiz gordetzen dela.

El Ospinete toponimoa

El Ospinete toponimoa nafarra da, Fitero herrikoa. Lekuko zaharrenak XIX. mendekoak dira eta mende horretan bi dira agertzen diren aldaerak, Espinete eta Ospinete, ahaztu gabe 1855. urteko Balde Cospinete, ziurrenik akatsa toponimoaren hasierako belarea, beste inon agertzen ez dena.
Esan bezala, bi aldaera horietatik gero XX. mendean bakarra geratu da, Ospinete, eta azken urteotan gaztelaniazko artikulua ezarri diote eta orain toponimoa El Ospinete da.
Lekuko zaharrak kontuan izanik, bi aldaeren artean aukeratu beharra dago, Espinete ala Ospinete, XIX. mendeak biak lehian izan zirelako. Espinete aukeratuz gero, espina 'arantza' edo espino 'elorri' gaztelaniazko hitz(ar)en eratorria litzateke, gero, arrazoi ezezagun batengatik Ospinete bihurtua, eta azkenean bera izan zen garaile gertatu zena. Baina beste aldaera jatortzat hartuz gero, nola azaldu? Ezaguna da ozpin izen arrunta elementu antroponimikoa ere bazela, Ozpindegi toponimoak erakutsiko luteen bezala. Baina blog honetan emandako etimologia zuzena ez balitz ere, sarrera honen barruan badira Ospina antroponimoaren lekuko batzuk eta hauek ziurrak dira, ez dira inongo interpretazioren menpeko. Beraz, oinarria Ospin(a) antroponimoa bazen, atzizki bat jasoko zuen, -et(e), erdal jatorrikoa, baina euskal lurretako antroponimian bere lekua izan zuena. Beharbada hipokoristiko honen sorrera erdaraz gauzatuko zen, Ospin(a) euskaratik mailegatuz gero.
Orain arte hausnartutako azalpena zuzena bada, Ospin(a) antroponimotik *Ospinete antroponimo hipokoristikoa sortuko zen eta, agirietan aztarrenik utzi ez badu ere, toponimo bat sortuko zen, Ospinete. Gero, toponimoaren jatorria ahaztu eta Espinete, gaztelaniazko herri etimologiaz sortutako aldaera jaio zen eta biak lehian izan ziren, Ospinete garailea izan arte. Aipagarria da herri etimologiak sortutako Espinete ez gailentzea.
Beste azalpena, jatorrian Espinete izan eta gero Ospinete bihurtu, zalantza bat utziko luke, zergatik aldaketa hori, azken batean gaztelaniazko hiztun batentzat Espinete aldaerak lokarri onak baditu, espina/espino eta -ete atzizkia, baina Ospinete izenak ez zuen horrelako loturarik izango.